1. Przedmiot:

Język polski

2. Nauczyciel:

Barbara Pałasz

3. Klasa:

I a

4. Program bazowy (nr):

DKOS-4015/143-02

5. Autor(zy):

Krzysztof Mrowcewicz

6. Wydawnictwo:

STENTOR

7. Podręcznik(i):

Przeszłość to dziś

Tematyka i problematyka lekcji

Liczba godzin

Lektury i inne teksty kultury (teksty podstawowe i konteksty)

Wymagania z zakresu kształcenia literacko-kulturowego i kształcenia językowego

Wymagania na poziom podstawowy

Uczeń:

Wymagania dodatkowe na poziom

ponadpodstawowy

Uczeń:

STAROŻYTNOŚĆ. GRECJA I RZYM

1. Po co Homer?

Herosi i bogowie, czyli świat poezji Homera.

Epos antyczny

3–4

Homer, Iliada (fragm.)

*E. Auerbach, [Styl homerycki i styl biblijny]

PROPONOWANE KONTEKSTY

przykłady sztuki greckiej (np. reprodukcje malowideł na wazach zamieszczone w podręczniku)

(A) *Arystoteles, z Poetyki: [Jedność akcji w epopei], [Strukturalne składnik epopei. Technika epicka]

(A) *Horacy, List do Pizonów (fragm.)]

– wyjaśnia, że epos wywodzi się z tradycji przedliterackiej

– wyjaśnia, kim był Homer

– *lokalizuje w historii wydarzenia opisane w Iliadzie i przypuszczalny czas powstania eposów Homera

– czyta ze zrozumieniem fragment Iliady (głośno, z właściwą dykcją i intonacją)

– streszcza przebieg wydarzeń przedstawionych w przeczytanych fragmentach (pojedynek Achillesa z Hektorem (A) i inne)

– określa tematykę Iliady i Odysei, wymienia główne wydarzenia i bohaterów

– krótko opowiada najważniejsze mity greckie związane z przyczynami i przebiegiem wojny trojańskiej

– dostrzega związek starożytnej eschatologii z motywami decyzji i czynów bohaterów

– *wskazuje przykłady toposów obecnych w dziełach Homera (np. topos wędrówki)

– swoimi słowami krótko wyjaśnia pojęcia: heros, epos starożytny, inwokacja, patos

– na podstawie fragmentu Iliady wskazuje główne cechy eposu starożytnego: patos, podniosłość stylu, dwupłaszczyznowość świata przedstawionego

– wskazuje inwokację i określa jej rolę w utworze

– na podstawie fragmentu Iliady charakteryzuje narratora eposu

– w czytanym fragmencie wskazuje główne cechy stylu Homerowego: słownictwo charakterystyczne dla stylu podniosłego, porównania homeryckie, stałe epitety (np. skrzydlate słowa, Hektor – pasterz zastępów, Zeus Egidodzierżca)

– *określa cechy epickiego wiersza homeryckiego (np. brak rymów, regularne rozłożenie akcentów, heksametr)

– wie, że poezja grecka (i rzymska) związana była ze zjawiskiem iloczasu

– charakteryzuje akcent wyrazowy i zdaniowy w języku polskim; wskazuje wyjątki i poprawnie akcentuje wskazane wyrazy z akcentem innym niż na drugą sylabę od końca

– formułuje zdania ukazujące różne znaczenia słowa „akcent”

– omawia dzieła sztuki związane z treścią Iliady i Odysei (np. zamieszczone w podręczniku reprodukcje malowideł na wazach greckich)

– na podstawie malowideł na wazach i fragmentów Iliady wnioskuje o życiu i wartościach ważnych dla starożytnych Greków

– (A) *wymienia cechy epopei

– charakteryzuje narratora eposu, wiążąc go z postaciami starożytnych aojdów; wyjaśnia określenie „aojda”

– przedstawia problemy uczonych związane z postacią Homera

– *samodzielnie znajduje informacje o badaniach archeologicznych dotyczących czasów Homera i okresu „heroicznego” starożytnej Grecji

– wyjaśnia etymologię pojęcia „patos”

– przywołuje mity o bogach i herosach występujących w czytanym fragmencie Iliady

– wyjaśnia pojęcie „eschatologia”

– charakteryzuje epos starożytny jako gatunek literacki

– analizuje fragment Iliady, wskazując cechy stylu Homerowego

– wie, do jakich tematów pasuje styl epicki

– *charakteryzuje styl Homerowy w pogłębiony sposób, z odwołaniem do tekstu (np. brak „drugiego planu” wydarzeń)

– *wyjaśnia, czym było zjawisko iloczasu, stanowiące podstawę wiersza starożytnego

– *wyjaśnia, czym były stopy metryczne (w związku z heksametrem)

– wyjaśnia pojęcie „heksametr” (i jego etymologię)

– *buduje kilkuzdaniową wypowiedź na wskazany temat utrzymaną w stylu podniosłym

– tworzy porównanie homeryckie

– wyjaśnia znaczenie i budowę wyrazów typu: „bogumiły”, „Egidodzierżca”, „Pelida”

– wskazuje środki stylistyczne właściwe dla inwokacji

– na podstawie ilustracji zamieszczonych w podręczniku wskazuje związki sztuki

– (A) *wyjaśnia, czym były starożytne poetyki starogreckiej z eposem Homera (np. przedstawianie tego, co stworzone ręką ludzką, wytworów rzemiosła)

– z różnych źródeł (książki, albumy, internet) zbiera informacje na temat sztuki greckiej, selekcjonuje je i przetwarza

– (A) wyjaśnia pojęcia: naśladownictwo (mimesis), sztuka naśladowcza (mimetyczna)

– (A) *określa, jak starożytni pojmowali sztukę i jaką rolę przypisywali artyście

Narodziny moralności: ideał etyczny i estetyczny

M. Ossowska, [Starogrecki ideał rycerski]

(A) *A. Krokiewicz, [Moralność Homera]

– czyta ze zrozumieniem tekst Ossowskiej

– szerzej charakteryzuje postacie Achillesa i Hektora (na podstawie fragmentu Iliady i w kontekście całego utworu)

– *na podstawie Iliady i tekstu Ossowskiej charakteryzuje starogrecki ideał rycerza-

-herosa (jako harmonijne połączenie cech moralnych i fizycznych: piękna ciała i duszy) – formułuje podstawowe pytania filozoficzne – przedstawia narodziny filozofii i jej pierwsze koncepcje w starożytnej Grecji

– wymienia dyscypliny filozoficzne: etyka, estetyka; wyjaśnia swoimi słowami pojęcia: etyczny, estetyczny

– podaje przykłady ujednolicania (w życiu i w sztuce, a także w kulturze masowej) kryteriów etycznych i estetycznych

– (A) wskazuje wartości ważne dla starożytnych, wykorzystując fragmenty Iliady

– zabiera głos w dyskusji na temat: Czy starożytne ideały mogą być cenne dla współczesnego człowieka?

– (A) *analizuje motywy decyzji Achillesa, który wydał Priamowi ciało Hektora

– ocenia postępowanie herosów i bogów opisane w Iliadzie (w kontekście epoki oraz ze współczesnego punktu widzenia)

– *wyjaśnia pojęcie kalós kagathós

– podaje przykłady bohaterów Iliady świadczące o greckim umiłowaniu piękna (Helena)

– na podstawie tekstu Ossowskiej wnioskuje o greckim ideale urody męskiej

– wskazuje przykłady rozdzielania kategorii etycznych i estetycznych w kulturze europejskiej (Quasimodo, Piękna i Bestia itp.)

– *buduje dłuższą wypowiedź na temat wartości ideałów starożytnych dla współczesnego człowieka; uzasadnia swoje sądy, odwołując się do różnych tekstów kultury

*Filozoficzno-

-refleksyjny charakter poezji Wisławy Szymborskiej

*1

*W. Szymborska, Spis ludności

– czyta ze zrozumieniem, wyraziście wiersz Szymborskiej

– *przy pomocy nauczyciela interpretuje utwór, zwracając uwagę na obecne w nim toposy antyczne (miasto, poeta)

– *wyjaśnia tytuł wiersza

– *wskazuje i interpretuje metafory określające stosunek poetki do historii

– *dostrzega wartości stylistyczne środków językowych (zwłaszcza słownikowych, słowotwórczych i frazeologicznych) występujących w wierszu Szymborskiej

– na podstawie wiersza określa funkcję motywów antycznych w poezji współczesnej

Kultura języka

1

– wyjaśnia, co oznacza pojęcie „kultura języka”

– określa, czym są style językowe, i wymienia najważniejsze z nich

– rozpoznaje style językowe w konkretnych tekstach

– wskazuje podstawowe kompendia poprawnościowe, z których korzysta w razie wątpliwości

– wymienia przykłady działań propagujących poprawność językową

– wskazuje zjawiska rażąco sprzeczne z kulturą języka

2. W świecie mitów

W świecie mitów

3–4

mity greckie w opracowaniu J. Parandowskiego, Z. Kubiaka, R. Gravesa – fragmenty zamieszczone w podręczniku i inne, przedstawiające: mity genezyjskie, mity o Prometeuszu, Syzyfie, Tezeuszu i labiryncie, królu Edypie, Narcyzie, (A) *czterech wiekach ludzkości, Orfeuszu i Eurydyce

(A) Owidiusz, z Metamorfoz: M. Eliade, [Próba definicji mitu]

PROPONOWANE KONTEKSTY:

M. Głowiński, [Mit Prometeusza]

(A) J. Campbell, B. Moyers, [Dlaczego mit?]

(A) Z. Kubiak, Skarb, który nas jednoczy

(A) E. Wipszycka, Kłopoty z religią Greków

(A) *J. Kott, Góra i dół, albo o wieloznaczności Prometeusza

(A) *A. Camus, Mit Syzyfa (fragm.)

(A) *S. Jaworski, Narcyz (fragm.)

– streszcza (opowiada) wybrane mity

– swoimi słowami wyjaśnia pojęcia: mit, topos, *archetyp, sacrum i profanum

– omawia różne funkcje mitów (dawniej i dziś)

– na podstawie poznanych mitów wskazuje archetypy i toposy ważne dla kultury europejskiej (np. topos labiryntu, wędrówki, Arkadii, archetyp władcy, zdobywcy, wojownika, matki)

– uzasadnia, dlaczego każdy Europejczyk powinien znać mity greckie

– określa ważne dla starożytnych wartości wpisane w opowieści mityczne

– *układa własną opowieść o strukturze mitu

– wyjaśnia pochodzące z mitów greckich związki frazeologiczne utrwalone w języku polskim

– układa zdania, w których pojawią się w różnych znaczeniach słowa: heros, heroizm,

heroiczny

– wskazuje rzeczowniki, które pierwotnie funkcjonowały jako nazwy własne, a potem stały się nazwami pospolitymi (np. chaos, narcyz, adonis, nestor)

– (A) *przywołuje dzieło Owidiusza, wymieniając antyczne źródła znajomości mitów

– (A) *wyjaśnia tytuł Metamorfozy

– czyta ze zrozumieniem fragmenty literatury naukowej

– znajduje potrzebne informacje w tekstach naukowych (A) oraz w tekście o strukturze dialogowej (w wywiadzie Moyersa z Campbellem)

– na podstawie przeczytanych tekstów buduje definicję mitu

– *dzięki literaturze naukowej pogłębia rozumienie warstwy symbolicznej mitów

– (A) *na podstawie tekstu Wipszyckiej określa relacje między mitologią i religią

– (A) na podstawie tekstów Kubiaka i Wipszyckiej interpretuje greckie wyobrażenia bogów

– (A) *na podstawie tekstu Kotta wskazuje symboliczne sensy związane z archetypem góry i dołu

– interpretuje poznane mity, analizując ich warstwę symboliczną

– interpretuje mitologię grecką jako jedno z podstawowych źródeł kultury europejskiej

– przedstawia funkcjonowanie motywów mitologicznych ważnych dla kultury europejskiej (na wybranych przykładach)

– wskazuje różne płaszczyzny, na których można odczytywać mity

– *na podstawie podręcznika wyjaśnia, co to znaczy, że człowiek jest „zwierzęciem symbolicznym”

– *we wskazanych mitach (np. o Tezeuszu) wskazuje echa wydarzeń historycznych

– wyjaśnia pojęcia: prometeizm, prometejski

– porządkuje i przetwarza wiadomości znalezione w czytanych mitach

– (A) *interpretuje mit (za Campbellem) jako poszukiwanie i doświadczanie sensu życia

– (A) *na podstawie tekstu Wipszyckiej próbuje określić, co było dla starożytnych Greków sferą sacrum

– (A) *wyjaśnia, na czym polegała wolność Syzyfa według Camusa

– (A) *interpretuje zdanie Camusa, iż Syzyf „jest silniejszy niż jego kamień”

Wołanie o mit we współczesnej kulturze masowej (na przykładzie

1 (F)

Superman, reż. R. Donner;

Batman, reż. T. Burton

postaci herosa w kinematografii współczesnej)

temat fakultatywny

– wypowiada się na temat wymienionych filmów, formułuje własne sądy i oceny

– charakteryzuje bohaterów, wskazując ich cechy typowe oraz indywidualne

– *wskazuje środki filmowe i określa ich funkcje

– w postaciach bohaterów kultury masowej (Superman, Batman, Spiderman) dostrzega cechy antycznego herosa

– *wyjaśnia źródła atrakcyjności tego archetypu dla współczesnej kultury masowej

– wypowiada się na temat roli mediów we współczesnej cywilizacji

MED

*Poezja Zbigniewa Herberta, czyli język kultury

*1

*Z. Herbert, Historia Minotaura, Apollo iMarsjasz

– *przy pomocy nauczyciela interpretuje utwory Herberta

– *w czytanych utworach rozpoznaje archetypy i toposy antyczne, określa ich sensy i symbolikę (także różne od znaczeń bezpośrednio wypływających z mitologii greckiej)

– *samodzielnie interpretuje czytane utwory

– *swoimi słowami wyjaśnia na konkretnych przykładach, na czym polega reinterpretacja mitów w poezji Herberta

– *wyjaśnia, dlaczego archetypy, mity i toposy greckie (śródziemnomorskie) można nazwać wspólnym językiem kultury europejskiej

3. Tragedia i tragizm

Obraz ludzkiego losu, czyli tragizm w dramacie antycznym.

Budowa tragedii antycznej

4–5

Sofokles, Antygona – przypomnienie (utwór poznany w gimnazjum)

Sofokles, Król Edyp

W. Tatarkiewicz, Tragizm;

(A) W. Tatarkiewicz, Tragedia;

Arystoteles, Poetyka (fragm.);

(A) *Arystoteles, z Poetyki: [Zasady Tragiczności], Wybór bohatera tragicznego i charakter akcji „tragicznej”] wybitne realizacje tragedii antycznych na scenie lub na ekranie (wskazane obejrzenie jednej z nich)

(A) A. Gorzkowski, O tragedii greckiej – tragicznie, czyli jak o antyku pisać nie wolno (fragm.)

– przedstawia przebieg wydarzeń ukazanych w przeczytanej tragedii (streszcza utwór)

– wyjaśnia, na czym polega tragizm sytuacji, w jakiej znaleźli się bohaterowie

– wskazuje motywy decyzji bohaterów, wypowiada swoje oceny i opinie na temat etycznej strony ich wyborów

– zabiera głos w klasowej dyskusji stanowiącej rodzaj sądu literackiego nad bohaterami

– pisze wypracowanie zawierające przemyślenia i wnioski z dyskusji

– w swoich wypowiedziach poprawnie używa określeń: wina tragiczna (hamartia), konflikt tragiczny, wybór tragiczny

– określa, jaką rolę w antycznej wizji ludzkiego losu odgrywało fatum (Mojry, przeznaczenie)

– swoimi słowami wyjaśnia, na czym polegała antyczna koncepcja tragizmu, *odwołując siędo przeczytanych fragmentów literatury naukowej, np. Tatarkiewicza

– (A) *na podstawie fragmentów Poetyki Arystotelesa opisuje starożytną koncepcję sztuki

–wyjaśnia pojęcia: mimesis, katharsis, wina tragiczna (hamartia)

– podaje synonimy wyrazów: tragiczny, dramatyczny i wyrazy do nich bliskoznaczne

– głośno i wyraziście czyta fragmenty dramatu

– na przykładzie czytanego dramatu przedstawia budowę tragedii antycznej

– określa rolę chóru (wskazując konkretne fragmenty utworu)

– odwołując się do treści dramatu, wyjaśnia, na czym polegały trzy jedności

– wymienia inne zasady rządzące budową tragedii antycznej (np. niepokazywanie scen drastycznych, maksimum trzech aktorów na scenie)

– określa wartości, których bronią bohaterowie tragedii

– odwołując się do różnych utworów, wyjaśnia, na czym polegał konflikt tragiczny oraz wina tragiczna (hamartia)

– aktywnie uczestniczy w debacie klasowej, przestrzegając zasad kultury dyskusji

– komponuje dłuższą pracę pisemną (w przemyślanej formie dostosowanej do tematu), w której uzasadnia swoje stanowisko w sprawie wyborów podjętych przez bohaterów

– czyta ze zrozumieniem współczesny tekst filozoficzny

– *rozważa, czy któreś ze współczesnych spektakli teatralnych lub obrazów filmowych wywołują u widza przeżycie katharsis

– (A) *na podstawie czytanych fragmentów Poetyki przedstawia poglądy Arystotelesa na istotę tragiczności, sposoby wyboru bohatera i charakter akcji tragicznej

– opisując budowę tragedii, używa określeń: epeisodion, stasimon, prolog, parodos, eksodos, epilogos, katastrofa itp.

– swoimi słowami wyjaśnia wymienione pojęcia

– (A) czyta tekst naukowy w celu pogłębienia interpretacji tragedii antycznej i losu jej bohaterów

*Tragizm ludzkiego losu ukazany w sztuce

*1

*E. Bryll, Rekonstrukcja chóru Sofoklesowego

– *wyjaśnia, jak należy rozumieć tytuł wiersza

– *tworzy hipotezy interpretacyjne, odwołując się do tragedii, do których nawiązuje utwór

– *wyjaśnia, na czym, zdaniem współczesnego poety, polega tragizm ludzkiego losu

– *dostrzega wartości stylistyczne środków językowych (zwłaszcza słownikowych i frazeologicznych) w wierszu współczesnym

– *porównuje antyczne i współczesne rozumienie tragizmu ludzkiego losu

Teatr w starożytnej Grecji

1

(A) K. Kumaniecki, [Tragedia attycka];

(A) J. de Romilly, Tragedia grecka (fragm.)

sztuka grecka okresu klasycznego i porządki architektoniczne

– przedstawia genezę dramatu antycznego, wywodząc ją od świąt ku czci Dionizosa

– posługując się rysunkiem (zdjęciem), opowiada o wyglądzie i funkcji amfiteatru greckiego

– wymienia najważniejszych twórców tragedii greckiej

– * swoimi słowami wyjaśnia określenia: sztuka apollińska, sztuka dionizyjska

– *na podstawie wskazanych zabytków (rzeźby, budowle) przedstawia główne cechy sztuki greckiej okresu klasycznego

– gromadzi wywodzące się od nazw greckich słownictwo związane z teatrem i tragedią

– potrafi samodzielnie zebrać i wyselekcjonować przydatne informacje z encyklopedii, leksykonów, internetu itp.

– posługując się samodzielnie znalezionymi materiałami, wygłasza referat na temat genezy i znaczenia teatru w starożytnej Grecji

– *przygotowuje prezentację multimedialną (w programie Power Point lub innym) np. na temat historii dramatu greckiego, teatru w Atenach w okresie klasycznym, agonów teatralnych

– (A) we fragmentach rozpraw naukowych z zakresu historii kultury znajduje informacje o genezie i rozwoju teatru w starożytnej Grecji

– wskazuje ślady starożytności (nazwy własne, nazwy pospolite, frazeologizmy) zachowane we współczesnym języku

4. Miłośnicy mądrości – filozofowie

Miłośnicy mądrości – wielcy filozofowie świata starożytnego

1+*2

Platon, *Obrona Sokratesa, Platon [Niewolnicy w jaskini]

(A) *A. Sikora, [Jak wyzwolić się z kajdan i wyjść z pieczary]

(A) Arystoteles, z Etyki wielkiej: [O doskonałości i cnocie], z Etyki nikomachejskiej: [O szczęściu] (A) *R. C. Solomon, K. M. Higgins, Filozof nad filozofami: Arystoteles

(A) *Epikur, [Z listu do Menojkeusa]

Marek Aureliusz, Rozmyślania (fragm.)

(A) *A. Sikora, [O myśli stoików]

PROPONOWANE KONTEKSTY

malarstwo:

Rafael, Szkoła ateńska;

J. L. David, Śmierć Sokratesa

najważniejsze poglądy (na podstawie podręcznika)

– *wymienia argumenty, których użył Sokrates w swej obronie i ocenia je (na podstawie tekstu Platona)

– *wyjaśnia, na czym polegała stosowana przez Sokratesa metoda nauczania

– *na podstawie Obrony Sokratesa ocenia postawę filozofa wobec innych ludzi

– w swoich wypowiedziach poprawnie używa terminów: platonicy, idealizm platoński, stoicy, epikurejczycy, *sofiści, *cynicy, *sceptycy (oraz wyrazów pokrewnych)

– czyta ze zrozumieniem fragmenty dzieł Platona i Marka Aureliusza, (A) a także Arystotelesa i Epikura

– dostrzega problemy filozoficzne zawarte w czytanych tekstach Platona i Marka Aureliusza

– (A) znajduje potrzebne informacje w tekstach naukowych

– wskazuje wybrane ważne problemy filozoficzne

– szerzej przedstawia szkoły filozoficzne starożytnej Grecji i Rzymu

– na przykładzie Sokratesa, Platona i stoików ukazuje różne sposoby pojmowania filozofii

– *wskazuje zbieżne i przeciwstawne poglądy różnych szkół filozoficznych starożytnej Grecji

– *odtwarza tok rozumowania Sokratesa przedstawiony w tekście Platona

– *określa znaczenie dialogu (dyskusji) w dochodzeniu do wiedzy i prawdy

– swoimi słowami wyjaśnia metaforę jaskini Platona

– na podstawie tekstu Marka Aureliusza charakteryzuje postawę stoicką (postawę mędrca wobec świata, śmierci itd.) i ją ocenia

– (A) *szerzej przedstawia założenia epikureizmu (poglądy na sposoby osiągnięcia szczęścia, stosunek do śmierci itd.)

– *przytacza znane sentencje starożytnych filozofów

– *wyjaśnia, dlaczego sofistów nie uznawano za filozofów

– interpretuje obrazy Rafaela i Davida, wykorzystując m.in. zdobyte informacje na temat filozofów

5. Horacy i liryka starożytna

Arkadia w cieniu śmierci, czyli poezja Horacego

3

Horacy, Do Leukonoe, Do Deliusza, Do Postuma, Wybudowałem pomnik

(A) Horacy, z Pieśni: [Do Licyniusza]

J. Krókowski, [Horacjańskia refleksja nad życiem] (A) *Z. Kubiak, [Tu Horacy pisał pieśni…]

(A) *A. Wójcik, [Horacjańskie rozumienie cnoty]

– charakteryzuje pieśń jako gatunek poezji starożytnej

– wskazuje związki między filozofią a sztuką (literaturą)

– swoimi słowami przedstawia filozoficzną problematykę czytanych wierszy

– wskazuje elementy stoicyzmu i epikureizmu w poezji Horacego

– *rozważa, na czym polegają uniwersalne wartości utworów Horacego

– wyjaśnia, o jakim pomniku pisze Horacy w swej pieśni

– *na przykładzie różnic w tłumaczeniach utworów Horacego wskazuje trudności związane z przekładem tekstów obcojęzycznych

– czyta ze zrozumieniem teksty naukowe na temat poezji Horacego

– (A) *podaje informacje biograficzne jako kontekst postawy stoickiej i epikurejskiej odzwierciedlonej w pieśniach Horacego

– (A) wyjaśnia znaczenie i źródło pojęć: mecenas, mecenat

– czyta ze zrozumieniem pieśni Horacego (głośno, wyraziście, właściwą dykcją i intonacją)

– podaje niektóre słynne horacjańskie sentencje i wyjaśnia ich znaczenie

– *wyjaśnia określenie traduttore traditore, podając przykłady różnych przekładów poezji obcojęzycznej

– krótko streszcza poglądy Horacego na sztukę

– na podstawie pieśni Wybudowałem pomnik określa, jaka była pozycja artysty w starożytności klasycznej

– charakteryzuje postawę artystyczną określaną mianem klasycyzmu

– *w swoich wypowiedziach przytacza niektóre słynne sentencje Horacjańskie

– przedstawia sposób pojmowania filozofii przez epikurejczyków i stoików

– (A) *interpretuje pojęcia cnoty i złotego środka oraz ich znaczenie dla filozofii zawartej w pieśniach Horacego

Liryka starożytna i jej miejsce w kulturze

1

informacje z podręcznika o poetach starożytnych: Tyrteuszu, Safonie, Anakreoncie, Symonidesie, Teokrycie, Wergiliuszu, Owidiuszu

(A) Safona, [Pożegnanie uczennicy]

(A) Symonides, Nie mów nigdy, człowiecze…

(A) Anakreont, Przynieś nam tu czarę, chłopcze…, Znów purpurową mnie piłką…

(A) epigramaty z Antologii Palatyńskiej

– krótko przedstawia postacie najważniejszych poetów starożytności

– charakteryzuje lirykę jako rodzaj literacki, wskazując jej podstawowe wyznaczniki

– podaje przykłady różnych gatunków lirycznych

– wyjaśnia pierwotne znaczenie pojęcia „liryka”

– wyjaśnia terminy: poezja tyrtejska, elegia, * strofa saficka, hymn, epigramat, epitafium, anakreontyk, wiersz biesiadny, erotyk, sielanka (idylla, *bukolika)

– wyjaśnia, czym jest topos Arkadii i jakie jest jego pochodzenie

– (A) na podstawie czytanych wierszy określa tematykę i charakter liryki starożytnej

– (A) w czytanych utworach odnajduje echa poglądów filozoficznych (np. na istotę szczęścia człowieka)

– podaje synonimy wyrazów: liryczny, klasyczny

– na konkretnych przykładach wyjaśnia, czym są treść i zakres znaczeniowy wyrazu (np. literatura – poezja – liryka – hymn)

– zna grecką etymologię niektórych słów występujących w języku polskim, np.: liryka, strofa saficka, poezja tyrtejska, idylla, bukolika itp.

– w znanych utworach literackich (i dziełach malarskich) z różnych epok wskazuje topos Arkadii

– podaje przykłady znanych sobie utworów (z różnych epok), które można nazwać tyrtejskimi

– (A) określa miejsce liryki wśród innych rodzajów literackich (epiki i dramatu) w literaturze starożytnej

STAROŻYTNOŚĆ. ŚWIAT BIBLII

1. Księga ksiąg – opowieści o początku i końcu

Biblia – księga nad księgami

1

Biblia – wiadomości ogólne

Z. Herbert, Książka

– podaje podstawowe wiadomości na temat Biblii (pochodzenie, budowa, Stary i Nowy Testament, księgi biblijne, gatunki biblijne, języki Biblii, Pięcioksiąg Mojżeszowy, rozdziały i wersety)

– poprawnie używa pojęć: politeizm, monoteizm

– wyjaśnia, na czym polega religijna i kulturowa rola Biblii

– wymienia sposoby odczytywania Biblii (jako księgi świętej, dzieła zawierającego sens moralny, tekstu kultury)

– odczytuje wiersz Herberta jako wykładnię znaczenia Biblii w życiu człowieka

– wskazuje powiązania Biblii z historią Izraela

– podaje przykładowe przejawy tradycji biblijnej w literaturze i sztuce różnych epok

– wyjaśnia pochodzenie i znaczenie etymologiczne nazwy Biblia

– podaje przykłady odczytania fragmentów biblijnych na poziomie dosłownym (literalnym) i parabolicznym

– interpretuje wiersz Herberta

Biblijne opowieści o początku…

2+*1

z Księgi Rodzaju: [Stworzenie świata i człowieka], [Grzech pierworodny i wygnanie z raju]

A. Świderkówna, [Hymn o początku]

(A) *J. Campbell, B. Moyers, [Mity stworzenia]

– streszcza wskazane opowieści biblijne

– odczytuje biblijny opis stworzenia świata jako hymn na cześć Wszechmogącego

– *wskazuje stylistyczne i kompozycyjne wykładniki rytmiczności opisu stworzenia świata

– charakteryzuje obraz Boga, człowieka i świata w Księdze Rodzaju

– podejmuje próbę odczytania wybranych elementów symbolicznych (np. symboliki liczb) w czytanym fragmencie

– porównuje biblijną i mitologiczną (grecką) opowieść o początku świata (A) oraz inne mity genezyjskie różnych ludów

– *porównuje obraz Boga wyłaniający się z ksiąg Starego Testamentu (sprawiedliwy Jahwe) i Nowego Testamentu (chrześcijański Bóg miłości)

– analizuje sytuację człowieka, który się zdecydował na złamanie zakazu Boga

– wskazuje różne sposoby odczytania

(A) *K. Bukowski, [Biblijny opis stworzenia]

PROPONOWANE KONTEKSTY malarstwo:

Adam i Ewa w raju – miniatura

z XV-wiecznego rękopisu

Masaccio, Wygnanie z raju

S. Wyspiański, Stań się!

– wyjaśnia, czym jest topos raju oraz topos homo viator, *podaje przykłady ich funkcjonowania w różnych epokach

– czyta ze zrozumieniem fragment książki Świderkówny (A) oraz fragmenty rozpraw naukowych

– (A) odwołując się do literatury naukowej, odczytuje znaczenia uniwersalne zawarte w poetyckim opisie stworzenia świata

– na podstawie wskazówek nauczyciela interpretuje dzieła sztuki inspirowane Biblią

– na przykładach dzieł malarskich wskazuje różne sposoby ukazania motywów biblijnych (np. wygnania z raju)

opowieści o grzechu pierworodnym i wygnaniu z raju

– *odwołując się do wybranych przykładów, przedstawia znaczenie toposu raju oraz toposu homo viator w sztuce europejskiej

– (A) *wyjaśnia, dlaczego biblijny opis stworzenia świata trzeba czytać jak poemat, a nie jak kronikę czy tekst naukowy

– *wyjaśnia pochodzenie nazwy Księga Rodzaju

…i końcu naszego świata

1

Apokalipsa św. Jana (fragm.)

(A) A. Świderkówna, Apokalipsa (fragm.)

PROPONOWANE KONTEKSTY

grafika:

A. Dürer, Czterej jeźdźcy Apokalipsy

Cz. Miłosz, Piosenka o końcu świata

– wyjaśnia znaczenie słowa „apokalipsa” (objawienie, odsłonięcie)

– podaje podstawowe informacje na temat Apokalipsy św. Jana

– opowiada, jakie wydarzenia, według Apokalipsy św. Jana, nastąpią przy końcu świata

– wymienia najważniejsze symbole Apokalipsy i podaje ich znaczenia (np. Baranek, siedem pieczęci, czterej jeźdźcy, Bestia, Babilon)

– wskazuje najważniejsze cechy stylu Apokalipsy św. Jana (wizyjność, symboliczność, hiperbolizacja)

– charakteryzuje składnię Apokalipsy św. Jana

– (A) opisuje apokalipsę jako biblijny gatunek literacki

– przy pomocy nauczyciela interpretuje wiersz współczesny, określając jego zasadę kompozycyjną

– w czytanym utworze Miłosza wskazuje nawiązania do Apokalipsy

– określa styl i nastrój wiersza

– interpretuje wizję końca świata zawartą w Apokalipsie św. Jana

– analizuje styl Apokalipsy św. Jana, wskazując jego charakterystyczne cechy (ilustruje je cytatami)

– interpretuje różne symbole Apokalipsy

– wskazuje nawiązania do Apokalipsy w utworach literackich i dziełach sztuki z różnych epok, *a następnie je interpretuje

– (A) wyjaśnia, dlaczego dla chrześcijan Apokalipsa św. Jana jest księgą nadziei

– (A) *porównuje apokalipsy i proroctwa, wskazując podobieństwa i różnice między nimi

– w pogłębiony sposób interpretuje utwór Miłosza

– podaje najważniejsze informacje o autorze wiersza

2. Człowiek i Bóg

Wielka próba Abrahama

1–2

z Księgi Rodzaju: [Próba Abrahama]

E. Auerbach, [Styl homerycki i styl biblijny]

(A) *E. Auerbach, [Homer i Biblia]

PROPONOWANE KONTEKSTY

malarstwo:

Rembrandt, Ofiara Abrahama

– krótko opowiada historię ofiary Abrahama

– wyjaśnia, na czym polega uniwersalne przesłanie czytanej opowieści

– odczytuje historię Abrahama jako obraz relacji między człowiekiem a Bogiem

– na podstawie fragmentu Księgi Rodzaju wskazuje cechy stylu biblijnego (np. wizyjność, symboliczność, hiperbolizacja, paralelizmy składniowe, powtórzenia)

– w pogłębiony sposób interpretuje historię Abrahama, odczytując jej warstwę symboliczną

– na podstawie fragmentu książki Auberach wskazuje podstawowe różnice między stylem biblijnym i stylem homeryckim

– odwołując się do konkretnych przykładów, wyjaśnia, na czym polega symboliczność stylu biblijnego

– (A) *na podstawie tekstu Auerbacha wyjaśnia, jak należy czytać Homera (piękna fikcja), a jak księgi biblijne (prawda biblijna: nauka i obietnica)

– interpretuje obraz Rembrandta, określając ukazane na nim przeżycia ludzkie i sposób ich przedstawienia

Biblia w naszej kulturze

1

fragmenty Biblii odnoszące się do wybranych postaci i pojęć, np.: Józef, Jakub, wieża Babel, świątynia Salomona, Jerozolima, Kain i Abel, Salomon, Dawid, Dekalog, Sodoma i Gomora, Kohelet (motyw vanitas)

PROPONOWANE KONTEKSTY

motywy biblijne w kulturze, np.: W. Szymborska, Na wieży Babel

malarstwo:

P. Bruegel, Wieża Babel

– streszcza wskazane przez nauczyciela opowieści biblijne

– lokalizuje najważniejsze postacie, motywy i obrazy biblijne (np. walka Jakuba z aniołem, arka Noego, Dziesięcioro Przykazań, Józef, Mojżesz, walka Dawida z Goliatem, świątynia Salomona, niewola babilońska, motyw vanitas itp.)

– uzasadnia, dlaczego każdy Europejczyk (niezależnie od światopoglądu) powinien poznać Biblię

– interpretuje opowieści biblijne, odczytując ich znaczenie paraboliczne (symboliczne) w kontekście całej Biblii

– komentuje obecność motywów biblijnych w dziełach pochodzących z różnych epok (np. w malarstwie lub w poezji współczesnej)

– wskazuje przykłady funkcjonowania toposów biblijnych w kulturze (np. wieża Babel)

– w swoich wypowiedziach używa poprawnie pojęć: archetyp, topos

– wskazuje wywodzące się z Biblii związki frazeologiczne obecne w naszym języku, wyjaśnia ich przenośne znaczenie

– poprawnie używa biblizmów w zdaniach

– interpretuje wskazane opowieści biblijne, wskazując ich uniwersalną wartość moralistyczną i symbolikę

– uzasadnia fragmentaryczność opowieści biblijnych

– wskazuje kulturowy kontekst motywów biblijnych (symbole Izraela wymienione w podręczniku)

– wyjaśnia, na czym polega kulturotwórcza rola Biblii

– interpretuje Biblię jako jedno z podstawowych źródeł duchowości oraz ładu moralnego cywilizacji europejskiej

– na wybranych przykładach przedstawia i komentuje symboliczny charakter postaci oraz pojęć biblijnych

– podejmuje samodzielną próbę zinterpretowania wiersza Szymborskiej

– poszukuje własnej odpowiedzi na pytanie, dlaczego twórcy różnych epok sięgają do postaci i motywów biblijnych

Modlitwa wieków

1+*1

Księga Psalmów (wybrane psalmy w różnych tłumaczeniach)

(A) *J. Sadzik, [Wiara w Psalmach];

*K. K. Baczyński,

Psalm 2. o krzyżu

– wyjaśnia, jakim gatunkiem jest psalm biblijny

– podaje podstawowe wiadomości o Księdze Psalmów (m.in. na temat jej autorstwa)

– wymienia podstawowe rodzaje psalmów

– rozpoznaje rodzaj wskazanego psalmu

– interpretuje psalmy biblijne jako uniwersalną opowieść o relacjach między człowiekiem a Bogiem

– odwołując się do wybranych fragmentów, wskazuje symboliczność języka psalmów

– na podstawie tłumaczeń psalmów wyjaśnia, czym się różni przekład od parafrazy

– *porównuje różne przekłady tego samego psalmu, określa podobieństwa i różnice między nimi

– *odnajduje w wierszu Baczyńskiego motywy psalmiczne, charakterystyczne zwroty, przenośnie i porównania

– *interpretuje wiersz Baczyńskiego, odwołując się do tradycji psalmów biblijnych

– komentuje styl psalmów jako najdoskonalszy wzór tekstu modlitewnego

– charakteryzuje język psalmów; *wskazuje, jak wyrażają się w nim relacje między podmiotem mówiącym (człowiekiem) i adresatem (Bogiem)

– wskazuje w psalmach obrazy i motywy symboliczne oraz je interpretuje

– (A) *odwołując się do tekstu naukowego, określa biblijne rozumienie wiary (wiara w Boga a zaufanie Bogu)

– wnioskuje, dlaczego Księga Psalmów jest najczęściej tłumaczoną księgą biblijną

– wymienia najważniejsze przekłady psalmów na język polski

– *charakteryzuje psalm jako ponadczasowy gatunek literacki; podaje przykłady wykorzystania tego gatunku w poezji współczesnej

3. Sens cierpienia, sens miłości

Księga Hioba, czyli opowieść o wielkim cierpieniu

1–2

Księga Hioba (fragm.)

A. Świderkówna, [Tajemnica ludzkiego cierpienia];

A. Kamieńska, Powrót Hioba;

Cz. Miłosz, Dlaczego nie przyznać

– opowiada (streszcza) historię Hioba

– podejmuje próby samodzielnego odczytania sensów czytanej opowieści

– formułuje własne sądy i opinie, uzasadnia je

– ujmuje własne refleksje na temat cierpienia i wiary w dłuższej wypowiedzi pisemnej

– czyta ze zrozumieniem tekst eseistyczny, przede wszystkim na poziomie znaczeń

– w wierszach poetów współczesnych odnajduje nawiązania do historii Hioba (wskazuje kontekst biblijny)

– *wyjaśnia, na czym polega reinterpretacja opowieści biblijnej w wierszach Kamieńskiej i Miłosza

– zainspirowany wierszem Miłosza, stawia pytania dotyczące ludzkiej egzystencji

– odczytuje sens historii o cierpieniu Hioba (wskazuje różne płaszczyzny interpretacyjne); rozpoznaje w niej cechy przypowieści

– przedstawia Hioba jako postać symboliczną, archetyp cierpienia

– ujmuje swoje sądy i przemyślenia w wypowiedzi pisemnej o przemyślanej formie (np. eseju)

– czyta tekst Świderkówny ze zrozumieniem (na poziomie znaczeń, struktury i komunikacji

– interpretuje wiersze współczesne

– *przedstawia uniwersalny sens wątków biblijnych wykorzystanych przez poetów współczesnych

Sens miłości

1

Pieśń nad pieśniami (fragm.)

(A) A. Świderkówna, [Pieśń miłości]

z Pierwszego listu św. Pawła do Koryntian: Hymn o miłości

– swoimi słowami przedstawia temat, charakter, idee czytanych fragmentów Biblii

– określa, jaki obraz miłości wyłania się z Biblii, (A) wykorzystując także fragment książki Świderkówny

– biblijne pojęcie miłości konfrontuje z własnymi przemyśleniami

– przedstawia różne koncepcje miłości obecne w kulturze europejskiej (np. miłość kochanków, miłosierdzie, chrześcijańska wspólnota)

– wyjaśnia, dlaczego Pieśń nad pieśniami znalazła się wśród tekstów religijnych

– przedstawia cechy hymnu jako gatunku literackiego

– podaje przykłady znanych hymnów

– w hymnie św. Pawła wskazuje cechy gatunkowe

– czyta głośno, z właściwą dykcją i intonacją fragmenty Biblii

– interpretuje Pieśń nad pieśniami jako poemat miłosny o charakterze symbolicznym

– (A) na podstawie tekstu Świderkówny wskazuje dylematy związane z interpretacją Pieśni nad pieśniami

– wyjaśnia, dlaczego hymn św. Pawła uważa się za najpełniejszy obraz miłości

– przedstawia biblijny i ewangeliczny obraz miłości jako jeden z fundamentów duchowej jedności Europy

– zabiera głos w dyskusji na temat: Co jest ważniejsze w życiu człowieka i w życiu społeczeństwa – miłość czy mądrość?

– swoje refleksje na powyższy temat ujmuje w formie uporządkowanej wypowiedzi pisemnej

– wskazuje występujące w omawianych tekstach środki stylistyczne (porównania, powtórzenia, metafory itp.) i określa ich funkcje

Przypowieści

biblijne

2

wybrane przypowieści biblijne z Nowego Testamentu, np. o miłosiernym Samarytaninie, o synu marnotrawnym

z Ewangelii wg św. Mateusza: [Osiem błogosławieństw]

W. Kopaliński, Słownik symboli (symbol góry);

*Cz. Miłosz, Lektury

– streszcza (opowiada) wskazane przypowieści, a następnie je interpretuje, odczytując ich warstwę symboliczną

– przedstawia przypowieść (parabolę) jako gatunek biblijny

– we wskazanych fragmentach odnajduje charakterystyczne cechy stylu biblijnego (paralelne konstrukcje składniowe, rozpoczynanie zdań od spójników, podział na wersety, przestawny szyk zdania, charakterystyczne słownictwo itd.)

– wyjaśnia, czym jest stylizacja językowa

– na podstawie Kazania na Górze streszcza sens nauki Chrystusa

– określa, jakim gatunkiem literackim jest kazanie

– korzystając ze słownika symboli, określa symbolikę góry

– *przy pomocy nauczyciela odczytuje główną myśl wiersza Miłosza

– *rozpoznaje i interpretuje nawiązania biblijne obecne we współczesnym utworze

– * określa symbolikę motywów zawartych w wierszu (np. duch i litera, oliwa, wino, chleb, uczta)

– *wyjaśnia, jakie znaczenie dla zrozumienia utworu Miłosza ma motyw przypowieści

– uczestniczy w klasowym konkursie na piękne opowiadanie

– wyjaśnia, na czym polega uniwersalny sens przypowieści biblijnych

– charakteryzuje chrześcijaństwo jako podstawę duchowości Europy

– przedstawia przypowieść (parabolę) jako gatunek literacki; podaje przykłady znanych sobie utworów parabolicznych (np. Mały Książę)

– wyjaśnia, na czym polegała rewolucyjność nauki Chrystusa

– wskazuje typowe dla kazania środki stylistyczne

– *przy pomocy Słownika symboli Kopalińskiego (lub innego źródła) w pogłębiony sposób odczytuje sensy wiersza Miłosza

– *buduje spójną interpretację utworu

– *wyjaśnia określenie daimonizomenoi

– podając przykłady różnych fragmentów Biblii, przedstawia jej różnorodność gatunkową i stylistyczną

E

Na gruzach antycznego świata powstaje nowy ład…

4–5 +*1

H. Sienkiewicz, Quo vadis

PROPONOWANE KONTEKSTY:

H. Siemiradzki, Pochodnie Nerona, Dirke chrześcijańska

– streszcza (opowiada) wskazane wydarzenia i wątki powieści

– określa podstawowe elementy świata przedstawionego (czas, miejsce, postacie, akcja i fabuła)

– wyjaśnia tytuł powieści

– prezentuje i ocenia bohaterów, uwzględniając sposób ukazania ich przez narratora

– wskazuje kryteria oceny postaci i ich czynów

– określa, w jaki sposób przedstawiony został świat antyczny – a jak rodzący się świat chrześcijański

– nazywa wartości, które chrześcijaństwo przeciwstawiało upadającej kulturze antyku

– określa tło historyczne powieści, odróżnia prawdę od fikcji

– formułuje przesłanie ideowe utworu

– szerzej omawia elementy świata przedstawionego, odtwarzając ukazany w utworze obraz starożytnego Rzymu za czasów Nerona (społeczeństwo – jego rozwarstwienie i wielokulturowość, styl życia, kultura materialna, rozrywki, mentalność itp.)

– charakteryzuje w sposób pełny postacie (zwłaszcza pierwszoplanowe), uwzględniając motywy ich postępowania

– przedstawia różnorodność i piękno antycznego świata sygnowane w powieści m.in. postacią Petroniusza

– określa, w jaki sposób w powieści budowane jest napięcie

– wyjaśnia, dlaczego – w myśl przesłania powieści – świat antyku musiał ustąpić nowej kulturze (chrześcijańskiej)

– *porównuje sposób ukazania scen męczeństwa chrześcijan na obrazach Siemiradzkiego i w powieści Sienkiewicza

Dziś: Między głodem faktów a tęsknotą do mitu

Literatura XXI w.: faktografia, publicystyka i dokument literacki

1+*1

W. Tochman, Outside

*fragmenty innych utworów literatury reportażowej, np. H. Krall, R. Kapuścińskiego, M. Wańkowicza, przedstawione (komentowane) przez uczniów

– określa temat reportażu Tochmana oraz poruszony przez autora problem (zagrożenie ze strony sekt religijnych); wypowiada się na temat wagi tego zagadnienia

– w utworze Tochmana rozpoznaje cechy reportażu

– wskazuje literackie sposoby budowania obrazu bohaterki

– wyjaśnia tytuł reportażu (Outside)

– wskazuje w tekście elementy wywiadu i określa jego funkcję

– wskazuje w tekście mowę niezależną, zależną i pozornie zależną, określa ich funkcje

– próbuje określić stosunek autora reportażu do przedstawionych wydarzeń

– rozważa, dlaczego utwór ma charakter faktograficzny

– wyjaśnia pojęcia: dokumentaryzm, faktografia (literatura dokumentarna i faktograficzna), używa ich poprawnie w zdaniach

– przedstawia własne refleksje i wnioski powstałe pod wpływem lektury tekstu Tochmana

– uzasadnia swoje sądy, poprawnie buduje argumenty; dostrzega argumenty nieuczciwe i sam ich unika

– odróżnia oceny od opinii

– określa najważniejsze cechy reportażu jako gatunku publicystycznego

– wymienia rodzaje reportażu (ze względu na tematykę i środek przekazu)

–rozważa przyczyny ogromnej popularności reportażu we współczesnej

– wyjaśnia, czym się od siebie różnią reportaż, wywiad i sprawozdanie

– wymienia wybitnych polskich reportażystów (np. Kapuścińskiego, Krall)

– przedstawia kolejne fazy powstawania reportażu (zbieranie materiałów, rozmowy ze świadkami, poszukiwanie formuły tekstu itp.)

– podejmuje próbę napisania reportażu na wskazany przez nauczyciela temat

– omawia cechy językowo-stylistyczne i kompozycyjne reportażu Tochmana

– określa literackie sposoby ujawniania przez autora własnego stosunku do prezentowanych wydarzeń

– uczestniczy w klasowej dyskusji związanej z problematyką reportażu Tochmana

– zna zasady kultury dyskusji i stosuje się do nich

– *wskazuje podstawowe rodzaje argumentów

– określa, co decyduje o tym, że utwór zalicza się do literatury pięknej (np. artystyczny język, fikcja literacka)

– określa rolę literatury reportażowej (a także publicystyki w prasie i reportaży w innych mediach) w kształtowaniu społecznego obrazu rzeczywistości, ocen i opinii publicznych

– *prezentuje sylwetki twórcze i znane osiągnięcia wybranych twórców reportażu współczesnego (na podstawie samodzielnie zgromadzonych informacji)

– zbiera materiały do reportażu, wykorzystując różne źródła informacji

– pisze reportaż na samodzielnie wymyślony temat (ważny dla środowiska, w którym żyje)

– *pracując zespołowo (np. metodą projektu edukacyjnego), tworzy reportaż radiowy lub filmowy (odpowiednio: przy pomocy magnetofonu, kamery itp.)

Treść i zakres znaczeniowy wyrazu

1

– na przykładach podanych wyrazów przedstawia relacje między zakresem znaczeniowym a treścią znaczeniową

– rozróżnia nazwy własne i pospolite

– wyjaśnia, czym są nazwy własne i pospolite, wskazując na ich funkcje

– wymienia pochodzące z Biblii nazwy własne, które w tradycji europejskiej utrwaliły się jako rzeczowniki pospolite (np. sodoma i gomora, apokalipsa, judasz)

– swoimi słowami wyjaśnia, czym jest treść, a czym zakres znaczeniowy wyrazu

– określa, czym są nazwy pospolite i nazwy własne, biorąc pod uwagę znaczenie i funkcję wyrazu

europejskiej lub światowej

1–2

*O. Tokarczuk Czas Prawieku

„Parnas Bis” o Oldze Tokarczuk

M. Jentys Olgi Tokarczuk Prawiek i inne czasy (fragm.)

– *opisuje świat przedstawiony utworu

– *charakteryzuje bohaterów

– *wyjaśnia przenośne znaczenie tytułu, odwołując się do Biblii (Księgi Koheleta)

– *wskazuje i odczytuje symboliczny charakter świata przedstawionego (np. granice Prawieku, nazwy rzek)

– *na podstawie podręcznika wyjaśnia pojęcie „mityzacja rzeczywistości”, odnosząc je do literatury i innych tekstów kultury

– *w swych wypowiedziach o świecie przedstawionym powieści posługuje się pojęciami: sacrum, profanum

– *czyta ze zrozumieniem fragment recenzji (na poziomie znaczeń)

– *zna funkcje i zasady pisania recenzji

– *wskazuje charakterystyczne cechy poetyki utworu odmienne od realizmu i mimetyzmu

– *wskazuje w czytanych fragmentach powieści elementy myślenia mitycznego

– *prezentuje postać Olgi Tokarczuk na tle panoramy prozy współczesnej

– *pisze własną, poprawnie zredagowaną recenzję utworu

Praca klasowa nr 1 wraz z poprawą

3

Razem na starożytność:

ok. 40 godz. (kształcenie w zakresie podstawowym) – 8 tygodni (po 5 godz. w zakresie podstawowym

ŚREDNIOWIECZE

1. Czas modlitwy

Średniowiecze – czas modlitwy:

Pieśń ojców

3+*1

Bogurodzica

R. Mazurkiewicz, Siedem pieczęci „Bogurodzicy”

(A) R. Mazurkiewicz, Zagadki „Bogurodzicy”

Św. Bernard z Clairvaux, [Udaj się do Maryi]

malarstwo średniowieczne, np.:

Deesis z Weglówki koło Krosna

Duccio, Madonna z Dzieciątkiem i sześcioma aniołami

Mistrz św. Franciszka Bardi, krucyfiks

inne przykłady sztuki romańskiej

K. K. Baczyński, Modlitwa do Bogarodzicy

– czyta ze zrozumieniem tekst Bogurodzicy

– wygłasza tekst Bogurodzicy z pamięci

– parafrazuje tekst pieśni, wyrażając jej sens współczesną polszczyzną

– wyjaśnia pojęcie archaizmu językowego

– wskazuje w tekście najważniejsze archaizmy, podaje ich współczesne odpowiedniki

– opisuje budowę pieśni, wskazując powtórzenia i paralelizmy

– na podstawie podręcznika podaje podstawowe informacje na temat Bogurodzicy (czas powstania, hipotetyczne autorstwo, funkcja hymnu rycerskiego itd.)

– określa miejsce Bogurodzicy w kulturze polskiej

– interpretuje pieśń jako dzieło wyrastające ze średniowiecznego kultu maryjnego; wiąże charakter pieśni z teocentryzmem epoki

– odnajduje w pieśni elementy średniowiecznego myślenia o świecie

– dostrzega w utworze elementy symboliczne i je interpretuje

– wskazuje najważniejsze cechy świadczące o wysokim kunszcie kompozycyjnym Bogurodzicy

– komentuje wskazane dzieła malarstwa romańskiego (np. z podręcznika)

– podaje najważniejsze cechy stylu romańskiego w sztuce

– w pieśni i dziełach malarskich wskazuje elementy symboliczne (np. hierarchia wielkości postaci, centralna pozycja, kolory, symbolika liczb, motywy symboliczne i alegoryczne itp.)

– odczytuje wiersz Baczyńskiego głośno, z właściwą intonacją

– odnajduje we współczesnym utworze nawiązania do Bogurodzicy i określa ich funkcję

– wskazuje w wierszu stylizację modlitewną

– charakteryzuje budowę Bogurodzicy, dostrzegając symbolikę liczby 2, wpisanej w jej strukturę

– w tekście pieśni wskazuje antytezy i paradoksy, określa ich funkcję

– wskazuje i wyjaśnia archaizmy leksykalne, fonetyczne, słowotwórcze, fleksyjne, znaczeniowe, składniowe

– interpretuje Bogurodzicę jako odzwierciedlenie hierarchicznego porządku świata dostrzeganego przez średniowiecznych myślicieli – w kontekście średniowiecznej idei pośrednictwa

– na podstawie tekstu Mazurkiewicza podaje hipotezy dotyczące Bogurodzicy (próby rozwiązania „zagadek” utworu)

– zabiera głos w dyskusji na temat średniowiecza jako okresu, w którym kształtował się uniwersalizm – jednolita europejska kultura chrześcijańska (rycerska): jeden Bóg, jedna religia, jeden światopogląd, jeden język, filozofia, sztuka, powszechnie znane symbole itd.

– wskazuje w Bogurodzicy obecność motywu Deesis

– porównuje obraz Matki Bożej w pieśni z Jej wyobrażeniem w malarstwie romańskim

– na przykładach konkretnych dzieł wykazuje,iż sztuka średniowiecza posługiwała się symboliką zrozumiałą dla całej chrześcijańskiej Europy

– wyjaśnia, dlaczego pieśni były ważnymi gatunkami piśmiennictwa średniowiecznego (wskazuje ich związek z teocentrycznym i religijnym charakterem sztuki)

– *na przykładach konkretnych dzieł wyjaśnia, na czym polegała symboliczność sztuki średniowiecza

– interpretuje wiersz Baczyńskiego, sytuując go w różnych kontekstach (historycznym, kulturowym, literackim)

– podejmuje rozważania na temat tradycji i dziedzictwa oraz ich roli w kształtowaniu się tożsamości narodu

Średniowiecze – czas modlitwy:

Żale Matki Boskiej pod Krzyżem

2 + *1

Posłuchajcie, bracia miła… (Lament świętokrzyski, Żale Matki Boskiej pod Krzyżem)

(A) *J. da Todi, Stabat mater doloroso…

(A) *Peregryn z Opola, [Lament Maryi pod krzyżem]

PROPONOWANE KONTEKSTY

różne przedstawienia Matki Bożej w sztuce średniowiecza

przykłady sztuki gotyckiej

– parafrazuje tekst pieśni, oddając jej treść współczesną polszczyzną

– opisuje uczucia podmiotu mówiącego w wierszu (Matki Bożej)

– wskazuje kolejnych adresatów, do których się zwraca Maryja

– wyjaśnia, dlaczego uważa się, iż Posłuchajcie, bracia miła… może być fragmentem zaginionego widowiska pasyjnego

– (A) *wskazuje łacińską pieśń średniowieczną jako pierwowzór Lamentu świętokrzyskiego

– (A) *podaje przyczyny popularności motywu dolorystycznego w średniowieczu (Stabat mater...): cierpienie duchowe Maryi jako ofiara, współudział w dziele zbawienia, Maryja – orędowniczka, ludzkie współodczuwanie cierpienia Boga itd.

– (A) wymienia kazanie jako gatunek piśmiennictwa średniowiecznego

– wyjaśnia pojęcia: *plankt, *apokryf, pieta

– wymienia *misteria i widowiska pasyjne jako formy teatru średniowiecznego

– zestawia wyobrażenie Matki Bożej w Lamencie świętokrzyskim z jej przedstawieniami w malarstwie epoki

– wymienia najważniejsze cechy stylu gotyckiego

– *omawia sposoby eksponowania ludzkiego wymiaru cierpienia (w pieśni i w malarstwie)

– wskazuje eksponowanie w dziełach gotyckich ludzkiego wymiaru cierpienia (męki, bólu, udręczenia ciała)

– *analizuje interpretację Lamentu świętokrzyskiego zaproponowaną w podręczniku; sporządza jej plan odtwórczy

– *poprawnie posługuje się w swoich wypowiedziach pojęciami: idealizacja, realizm,

deformacja, ekspresja

– porównuje wyobrażenie Matki Bożej w Bogurodzicy i w Lamencie świętokrzyskim, wskazując dwa różne wymiary postaci Maryi (boski i ludzki) ukazane w tych utworach

– określa funkcje apostrof w obu tekstach

– *uzasadnia, iż Lament… jest planktem – wskazuje w utworze i objaśnia archaizmy leksykalne, fonetyczne, słowotwórcze, fleksyjne, znaczeniowe, składniowe

– odnajduje obecność motywu dolorystycznego w różnych dziełach sztuki

– *na podstawie podręcznika i samodzielnie znalezionych informacji przedstawia charakter widowisk średniowiecznych (misteriów i widowisk pasyjnych)

– (A) *wskazuje rozwinięcie motywów Lamentu… w kazaniu średniowiecznego mnicha

– charakteryzuje wskazane dzieła stylu gotyckiego

– porównuje styl romański i gotycki (np. budowę oraz symbolikę katedry romańskiej i gotyckiej)

– *docieka przyczyn popularności motywów maryjnych w sztuce średniowiecza

– *rozważa przyczyny popularności motywu Ukrzyżowania w sztuce średniowiecza

– *analizuje środki artystyczne składające się na ekspresywność stylu gotyckiego (zarówno w pieśni, jak i w malarstwie)

– *ustosunkowuje się do interpretacji Lamentu świętokrzyskiego zaproponowanej w podręczniku

Dawne procesy

1

– wymienia najważniejsze dawne procesy fonetyczne w języku polskim fonetyczne w języku polskim i określa, na czym polegały

– rozpoznaje, jaki proces fonetyczny zaszedł w podanych wyrazach (przykłady podstawowe)

– omawia przebieg dawnych procesów fonetycznych w języku polskim (przegłos polski, zanik jerów i zjawiska iloczasu, wzdłużenie zastępcze)

– wskazuje i analizuje ich ślady we współczesnym języku polskim

Style w sztuce średniowiecza – temat fakultatywny

1–2 (F)

ilustracje z podręcznika oraz przyniesione przez uczniów zdjęcia katedr romańskich i gotyckich, średniowieczne rzeźby

(A) O. von Simson, Katedra gotycka

(A) *A. Guriewicz, Średniowieczny „model świata”

(A) *B. Latini, ze Skarbca wiedzy: O tym, jak wszystko powstało, i o wymieszaniu właściwości

– na podstawie przyniesionych fotografii (ilustracji, albumów, wydruków komputerowych) charakteryzuje styl romański i gotycki

– wymienia najważniejsze zabytki sztuki średniowiecznej

– wyjaśnia symbolikę różnych elementów omawianych stylów

– sprawnie posługuje się pojęciami: symbol, symbolika, symboliczny, symboliczność, alegoria, alegoryzm, alegoryczny

– (A) interpretuje katedrę gotycką jako: dom Boga i bramę do nieba, obraz harmonii kosmosu, „niebo na ziemi” (wskazuje elementy symboliczne)

– (A) *na podstawie czytanych tekstów podaje przykłady symboliczności sztuki średniowiecza (liczb, motywów)

– (A) swoimi słowami wyjaśnia, jaką rolę odgrywało w średniowieczu myślenie symboliczne (czytanie świata jako księgi)

– korzysta z encyklopedii, słowników itp. oraz z internetu

– potrafi zebrać potrzebne informacje, wyselekcjonować je i przetworzyć na użytek samodzielnie przygotowanego referatu (ilustrowanego zdjęciami) na temat sztuki średniowiecza

– sporządza bibliografię wykorzystanych źródeł; podaje adresy przydatnych stron internetowych

– *przygotowuje tematyczną prezentację z wykorzystaniem komputera lub foliogramów

– wypowiada się w sposób komunikatywny, jasny, w miarę płynny, używa wybranych terminów i pojęć związanych ze sztuką średniowiecza (np. dotyczących budowy katedry)

– (A) w sposób pogłębiony i syntetyczny interpretuje symbolikę katedry gotyckiej

– (A) *na podstawie fragmentu książki Guriewicza rekonstruuje średniowieczny model świata

MED

Filozofia średniowieczna

1+*1

Św. Augustyn, Wyznania (fragm.)

(A) *Św. Augustyn, z Wyznań: [O naturze zła], [Późno Cię umiłowałem, Piękności…]

(A) *Św. Augustyn, z dzieła 0 państwie Bożym: [O właściwościach dwóch państw, ziemskiego i niebieskiego]

(A) *R. C. Solomon, K. M. Higgins, [Św. Augustyn i wewnętrzne życie ducha]

(A) *Św. Tomasz z Akwinu, Streszczenie teologii (fragm.)

(A) *A. Sikora, [Tomasza z Akwinu wizja człowieka w świecie]

– na podstawie fragmentu Wyznań wskazuje cechy świata stworzonego przez Boga (według Augustyna)

– *interpretuje naukę św. Augustyna jako filozofię intuicji i miłości

– *interpretuje naukę św. Tomasza jako filozofię racjonalnego porządku i hierarchii

– wyjaśnia pojęcie iluminacji (oświecenia ludzkiego umysłu przez Boga), wiążąc je z teorią poznania

– (A) wyjaśnia pojęcie „drabina bytów”

– swoimi słowami przekazuje najważniejsze myśli zawarte w czytanym fragmencie Wyznań, (A) m.in. na temat dobra i zła, Prawdy, światła poznania, tęsknoty za Bogiem

– (A) *wyjaśnia koncepcję dwóch państw (ziemskiego i niebieskiego) w filozofii św. Augustyna

– wskazuje w czytanym fragmencie Wyznań anafory, apostrofy, wykrzyknienia i inne wykładniki stylu retorycznego; określa ich funkcje

– (A) *na podstawie Streszczenia teologii przedstawia w punktach hierarchiczną wizję świata św. Tomasza

– podaje podstawowe informacje na temat św. Augustyna i św. Tomasza

– na przykładzie św. Augustyna i św. Tomasza określa różne sposoby pojmowania filozofii – streszcza założenia augustynizmu i tomizmu

– *wskazuje antyczne źródła augustynizmu i tomizmu (idealizm Platona i ład Arystotelesowski)

– *dostrzega elementy hierarchicznego ładu w różnych sferach kultury średniowiecza (ustrój feudalny, filozofia, sztuka, nauka itd.)

– *wskazuje filozoficzne źródła chrześcijańskiej koncepcji człowieka

– określa związki filozofii z poezją i sztuką średniowiecza (np. interpretuje Bogurodzicę w kontekście filozofii św. Tomasza, wskazuje odwzorowanie hierarchicznego porządku świata w malarstwie itp.)

– na przykładach pochodzących z epoki średniowiecza wskazuje związek filozofii z innymi dziedzinami kultury

– (A) w tekstach naukowych znajduje wiadomości na temat filozofii św. Augustyna i św. Tomasza

F

2. W kręgu ideałów: święci

Średniowieczne wzorce osobowe: święty asceta

2–3

Legenda o świętym Aleksym (fragm.)

PROPONOWANE KONTEKSTY

przykłady malarstwa ukazującego postacie świętych i formy ascezy, np.:

Pustelnik Ammonios – fresk z Faras

H. Bosch, Kuszenie św. Antoniego

D. Bouts, Św. Krzysztof

S. Martini, Św. Marcin dzieli się płaszczem z ubogim

J. van Eyck, Św. Hieronim w pracowni

(A) A. Gieysztor, [Św. Aleksy]

(A) *M. Plezia, [Narodziny średniowiecznej hagiografii]

(A) *A. Vauchez, Funkcje świętych w średniowiecznym chrześcijaństwie

(A) Wincenty z Kielczy, Gaude, Mater Polonia…

– parafrazuje tekst Legendy o świętym Aleksym, odtwarzając jej treść językiem współczesnym

– w tekście utworu wskazuje i wyjaśnia archaizmy leksykalne, fonetyczne, słowotwórcze, fleksyjne, znaczeniowe, składniowe

– charakteryzuje postać św. Aleksego jako wzorzec osobowy średniowiecza – świętego-

-ascety

– przedstawia wzorzec osobowy świętego-ascety (podaje przykłady innych postaci realizujących ten wzorzec, np. św. Szymona Słupnika i innych świętych ukazanych w dziełach malarskich)

– wiąże ideał ascezy z teocentryzmem średniowiecza i ówczesną filozofią człowieka

– ocenia decyzję życiową św. Aleksego, biorąc pod uwagę różne punkty widzenia; uzasadnia swoje sądy

– pisze dłuższą wypowiedź na temat koncepcji świętości we współczesnym świecie

– gromadzi związki frazeologiczne z wyrazem „święty”; na ich podstawie interpretuje społeczną recepcję świętości

– wyjaśnia, czym jest językowy obraz świata

– wyjaśnia pojęcia: hagiografia, legenda (żywot), asceza, asceta

– charakteryzuje legendę średniowieczną jako gatunek

– w opowieści o św. Aleksym wskazuje stałe elementy utworu hagiograficznego (legendy)

– (A) *na podstawie artykułu Vaucheza ukazuje przemiany modelu świętości w średniowieczu

– w występujących w tekście archaizmach fleksyjnych rozpoznaje ślady dawnych procesów fonetycznych

– (A) na podstawie tekstu Gieysztora określa wzorzec ascezy proponowanej słuchaczom (!) żywotu św. Aleksego – interpretuje wzorzec świętego-ascety w kontekście średniowiecznej filozofii człowieka

– na przykładzie ideału średniowiecznej ascezy i jej odbicia w sztuce dostrzega związek filozofii (koncepcji człowieka, augustynizmu) z innymi dziedzinami kultury

– (A) interpretuje kult świętych-ascetów w kontekście historii Kościoła w pierwszych wiekach chrześcijaństwa

– (A) wskazuje elementy prawdy i fikcji w znanych utworach hagiograficznych

– obiektywnie ocenia formy ascezy średniowiecznej

– pisze rozprawkę lub esej na temat koncepcji świętości we współczesnym świecie (wychodząc od postaci średniowiecznego ascety)

– przedstawia wzorzec kompozycyjny średniowiecznej legendy (żywotu)

– (A) korzystając z literatury naukowej i popularnonaukowej, w pogłębiony sposób przedstawia formy ascezy średniowiecznej; odwołuje się do przykładów

– (A) wskazuje postać św. Stanisława, biskupa krakowskiego, jako polskiego świętego-męczennika, bohatera rodzimej literatury hagiograficznej

Różne spojrzenia na ascezę w poezji współczesnej

1

K. Iłłakowiczówna, Opowieść małżonki świętego Aleksego

S. Grochowiak, Święty Szymon Słupnik

– czyta współczesne utwory poetyckie, odczytuje ich przesłanie

– formułuje hipotezy interpretacyjne i uzasadnia je, odwołując się do tekstu utworów

– dostrzega we współczesnych wierszach obecność tradycji kulturowej

– wskazuje dominantę kompozycyjną każdego z utworów

– określa główne cechy poetyki i ich funkcje (kreację podmiotu lirycznego i adresata, formę podawczą, sytuację liryczną, ukształtowanie języka artystycznego itp.)

– *zestawia średniowieczną legendę i wiersz Iłłakowiczówny jako dialog tekstów literackich

– zapisuje w dowolnej formie swoje wnioski i refleksje na temat poznanych współczesnych utworów

– komentuje sposób odwołania się Iłłakowiczówny i Grochowiaka do tradycji kulturowej

– określa, w jakim celu poeci współcześni wykorzystują średniowieczne motywy, wzorce osobowe, ideały

– porządkuje wnioski interpretacyjne i ujmuje je w formie spójnej wypowiedzi pisemnej (np. rozprawki)

– *pisze samodzielną interpretację wiersza współczesnego

Wiara radosna, czyli franciszkanizm

2

Kwiatki św. Franciszka (fragmenty z podręcznika i inne)

Tomasz á Kempis, O naśladowaniu Chrystusa (fragm.)

*J. Ptaśnik, [Apostołowie dobrowolnego ubóstwa] fakultatywnie

wybrany film ukazujący postać świętego, np.: Franciszek z Asyżu, reż. L. Cavani

Pieśń słoneczna (Brat Słońce, siostra Księżyc), reż. F. Zeffirelli

– czyta wskazane opowieści z Kwiatków św. Franciszka ze zrozumieniem ich moralistycznego charakteru

– streszcza (opowiada) wybrane historie

– rozpoznaje i wyjaśnia symbolikę zawartą w Kwiatkach św. Franciszka (dwunastu towarzyszy, nauczanie w drodze, postać wilka – uosobienie zła itp.)

– charakteryzuje stosunek św. Franciszka do natury

– wymienia główne wartości wiążące się z filozofią i postawą franciszkańską, np.: pokój, dobro, pokora, ubóstwo, radość i pogoda, miłość do wszelkich stworzeń

– wypowiada swój sąd na temat znaczenia postawy franciszkańskiej (i ideałów franciszkańskich) we współczesnym świecie

– w swoich wypowiedziach trafnie używa terminów: franciszkanizm, hagiografia, legenda, alegoria

– porównuje wzorzec świętości św. Franciszka i św. Aleksego

– *wskazuje źródła i znaczenie średniowiecznej dyskusji wokół ubóstwa

– *interpretuje ruch franciszkański jako drogę odbudowy Kościoła (wielką reformę), przywrócenia ewangelicznych ideałów

fakultatywnie

– nazywa swoje odczucia i emocje związane z filmem

– wymienia sceny, które zrobiły na nim największe wrażenie, wyjaśnia dlaczego

– charakteryzuje postać świętego ukazaną w filmie (kreację filmową)

– wskazuje środki filmowe służące charakterystyce postaci (ukazaniu osoby świętego oraz idei świętości)

– porównuje postać świętego ukazaną w filmie z jej obrazem wyłaniającym się z innych przekazów

– próbuje napisać recenzję filmu, dbając, aby zawierała ona elementy informacyjne i elementy oceniające

– *rozpoznaje Kwiatki jako gatunek literacki (ogród)

– w pieśni Pochwała stworzenia… odnajduje ślady średniowiecznej hierarchii

– zdanie Tomasza á Kempis traktuje jako motto pracy o św. Franciszku: „To jest mądrość najwyższa: przez odrzucenie świata dążyć do Królestwa niebieskiego”

– *charakteryzuje filozofię franciszkańską w pogłębiony sposób (na podstawie informacji i źródeł wskazanych przez nauczyciela)

– *wie, że franciszkanizm nie jest filozofią w sensie doktrynalnym, tzn. że św. Franciszek nie stworzył systemu filozoficznego w ścisłym tego słowa znaczeniu, lecz upowszechnił wzorzec postawy aktualnej również dziś

– na podstawie przemian wzorca świętego (św. Aleksy – św. Franciszek) i ideału ascezy przedstawia kierunki rozwoju kultury średniowiecza

– *ukazuje konsekwencje średniowiecznego sporu o ubóstwo (na podstawie wiadomości z historii, filmów, książek, np. Imienia róży Eco)

fakultatywnie

– próbuje określić wpisaną w obraz filmowy koncepcję świętości (świętego), np. św. Franciszka lub św. Faustyny

– omawiając film, odwołuje się do wiadomości o warsztacie pracy reżysera filmowego

– wymienia, co się składa na tzw. język filmu

– zabiera głos w dyskusji na temat roli filmu (kina, telewizji) we współczesnej kulturze

– porównuje oddziaływanie na odbiorcę (indywidualnego i masowego) literatury i filmu

– porównuje możliwości oddziaływania średniowiecznej sztuki i współczesnych mediów na opinię publiczną oraz promowania wzorców osobowych

– pisze recenzję obejrzanego filmu, stosując w niej właściwe słownictwo

Erystyka, czyli sztuka dyskutowania

1

U. Eco, [Spór o ubóstwo]

– wyjaśnia, czym jest sztuka dyskutowania (*erystyka) i argument

– nazywa podstawowe rodzaje argumentów

– we fragmencie powieści Eco wyodrębnia argumenty i je klasyfikuje (według podstawowych rodzajów)

– odróżnia argumenty uczciwe od nieuczciwych

– zabiera głos w klasowej debacie na temat: Czy bogactwo zapewnia szczęście?

– posługuje się argumentami ze świadomością ich charakteru

– w dyskusji stosuje poznane zasady retoryki

– wymienia najważniejsze rodzaje argumentów i podaje ich przykłady

– znajduje argumenty w tekście i określa ich rodzaje

– korzysta ze słowników (np. słownika wyrazów obcych) w poszukiwaniu innych rodzajów argumentów

– pisze sprawozdanie z debaty klasowej (na temat bogactwa), w którym ocenia argumentację własną i kolegów

* Powieść jako gra z czytelnikiem. Utwór omawiany zgodnie z podstawą programową jako zaproponowany przez uczniów i nauczyciela utwór literatury polskiej, europejskiej lub światowej

2–3

*U. Eco, Imię róży

– *określa temat utworu

– *omawia elementy świata przedstawionego (czas, miejsce, postacie, akcja i fabuła)

– *sytuuje akcję w kontekście historycznym

– wskazuje w utworze cechy powieści historycznej oraz kryminalnej

– *określa sposób prowadzenia narracji i jego funkcję

– *prezentuje własne odczytanie utworu („Imię róży” jest to powieść o…) i je uzasadnia

– *wnioskuje, dlaczego opactwo, w którym rozgrywa się akcja, nie ma nazwy (określa funkcję tego zabiegu)

– *określa, jak funkcjonuje w powieści motyw labiryntu

– *rozpoznaje schemat fabularny powieści

– *wskazuje różne możliwości odczytania powieści (powieść na temat ludzkiej natury, moralności, dążenia do władzy, zagrożeń niesionych przez cywilizację)

– *dostrzega (wybiórczo) aluzyjność powieści, różne konwencje, cytaty itp.

3. W kręgu ideałów: władca, rycerz, dama

Średniowieczne wzorce osobowe: rycerz chrześcijański

4+*1

Pieśń o Rolandzie (utwór we fragmentach znany z gimnazjum)

Ch. de Troyes, [Percewal na zamku Graala]

PROPONOWANE KONTEKSTY malarstwo:

P. Ucello, Święty Jerzy

M. Ossowska, [Średniowieczny rycerz]

(A) M. Ossowska, Rycerz w średniowieczu

(A) *A. Guriewicz, [Jednostka w średniowieczu: rycerz]

poznane w gimnazjum utwory,których akcja osadzona jest w średniowieczu, np.:

M. de Cervantes, Don Kichot

H. Sienkiewicz, Krzyżacy (przypomnienie),

filmy ukazujące

postacie rycerzy średniowiecznych, np.: Excalibur, reż. J. Boorman

Rycerz króla Artura, reż. J. Zucker

Krzyżacy, reż. A. Ford

– na podstawie Pieśni o Rolandzie oraz tekstu Ossowskiej charakteryzuje średniowieczny wzorzec osobowy rycerza

– czyta fragment opowieści o Percewalu ze świadomościąjego alegorycznego charakteru

– streszcza (opowiada) fragment historii o Percewalu

– *przy pomocy „Szkolnego tezaurusa średniowiecznych alegorii” (w podręczniku) interpretuje alegoryczne znaczenie opowieści

– odwołując się do wzorca osobowego rycerza chrześcijańskiego, wyjaśnia, dlaczego rycerze poszukiwali św. Graala

– *określa charakter świata przedstawionego w romansach rycerskich

– odczytuje alegorie przedstawione na wskazanych obrazach średniowiecznych

– *we fragmencie eposu rycerskiego oraz w dziełach malarskich znajduje przejawy (związanego z kulturą rycerską) średniowiecznego kultu czystości, dziewictwa, kobiety

– wyjaśnia pojęcia: epika rycerska, romans rycerski, pieśń o czynach, truwerzy, trubadurzy

– wyjaśnia etymologię archaizmu znaczeniowego „błędny rycerz”

– dostrzega stereotyp rycerza utrwalony w związkach frazeologicznych, np.: postąpić po rycersku, rycerski wobec kobiet, podjąć rękawicę itp.

– na przykładzie znaczeń związanych z wyrazem „rycerz” wyjaśnia, czym jest stereotyp językowy

– w swoich wypowiedziachposługuje się pojęciami: alegoria, symboliczność, etyka rycerska

– *omawia sposoby ukazania elementów kultury rycerskiej na ekranie

– *porównuje możliwości filmu i literatury

– wymienia podstawowe gatunki filmowe (np. historyczny film kostiumowy, dramat psychologiczny, melodramat itp.)

– wymienia wartości, postawy, obyczaje, ceremonie, formy zachowań itp. składające się na średniowieczną kulturę rycerską

– *przedstawia kulturę rycerską jako przejaw uniwersalizmu średniowiecznej Europy

– wymienia najsłynniejsze cykle opowieści rycerskich średniowiecza i krótko je omawia

– *wskazuje różne źródła kulturowe Opowieści o królu Arturze i Rycerzach Okrągłego Stołu (legendy bretońskie, apokryfy chrześcijańskie, średniowieczna kultura rycerska)

– porównuje idee ukazane w sposóbalegoryczny w opowieściach rycerskich i w średniowiecznym malarstwie

– *określa źródła związanego z kulturą rycerską średniowiecznego kultu czystości, dziewictwa, kobiety

– (A) *na podstawie literatury przedmiotu (np. fragmentów książki Guriewicza) pogłębia znajomość wzorca osobowego rycerza, sytuując go w różnych kontekstach (historycznym, kulturowym itp.)

– *porównuje różne obrazy rycerza średniowiecznego w literaturze późniejszych epok

– próbuje określić, czym jest etos rycerski i jakie jest jego miejsce w świecie współczesnym

– czyta esej naukowy ze zrozumieniem na poziomie znaczeń, struktury i komunikacji

– wypowiada się na temat roli stereotypów językowych w życiu społecznym

– *wymienia charakterystyczne środki wyrazu filmowego i określa ich funkcje

– *wskazuje problemy związane z realizacją filmu historycznego z czasów wczesnego średniowiecza oraz filmu realizowanego na podstawie literatury

– w dyskusji na temat filmu wykorzystuje wiadomości o warsztacie pracy reżysera filmowego

Średniowieczne wzorce osobowe: władca chrześcijański

2

Gall Anonim, Kronika polska (fragm.)

(A) *Św. Tomasz z Akwinu, z dzieła 0 władzy: Czym jest urząd królewski

(A) *B. Latini, ze Skarbca wiedzy: Jakiego człowieka powinno się wybierać na pana i władcę

– na podstawie kroniki Galla Anonima charakteryzuje idealnego władcę średniowiecznego

– wyjaśnia pojęcia: historiografia, roczniki, kronika

– w opisie władców wskazuje elementy hiperbolizacji, idealizacji itp. oraz określa ich funkcje

– (A) *w tekstach nieliterackich znajduje potrzebne wiadomości

– (A) *wskazuje źródła autorytetu władcy w średniowieczu (król na obraz Boga)

– wyjaśnia, na czym polegała dwujęzyczność polskiego średniowiecza

– wskazuje najdawniejsze zapożyczenia z łaciny obecne w języku polskim

– przedstawia kronikę jako gatunek średniowiecznej historiografii

– określa rolę historiografii w kulturze średniowiecza

– * wymienia najwybitniejszych polskich kronikarzy średniowiecznych

– (A) *korzysta z tekstów źródłowych, by pogłębić wiedzę na temat wskazanego zagadnienia

Miłość rycerska

1+*1

Dzieje Tristana i Izoldy (analiza fragmentu z podręcznika w kontekście znajomości całego utworu poznanego w gimnazjum – przypomnienie)

G. Duby, [Rycerska miłość]

A) R. Pernoud, Kobieta w czasach katedr (fragm.)

(A) *Z. Czerny, [Dzieje Tristana i Izoldy]

*H. Poświatowska, *** [tutaj leży Izold jasnowłosa]

– przedstawia (ogólnie) dzieje kochanków

– opowiada wybrane fragmenty romanzy

– charakteryzuje postacie kochanków, opisuje rodzaj łączącej ich miłości

– *w postaciach Tristana i króla Marka odnajduje wzorce osobowe epoki

– (A) w postaci Izold jasnowłosej dostrzega cechy średniowiecznego ideału kobiety (także pod względem urody)

– określa, na czym polega tragizm losów Tristana i Izoldy

– opisuje świat przedstawiony utworu, podkreślając jego symboliczność

– *interpretuje elementy symboliczne i alegoryczne utworu (np. walka ze smokiem, czarodziejski napój, miecz między śpiącymi kochankami, krzak głogu)

– przy pomocy tekstu naukowego (Duby) rekonstruuje wzorzec miłości rycerskiej

– pisze pracę pt. „Miłość niejedno ma imię…”

– *określa sytuację liryczną wiersza Poświatowskiej

– *rozważa, jaką funkcję pełni we współczesnym utworze przywołanie imion średniowiecznych kochanków

– *formułuje hipotezy interpretacyjne wiersza

– wyjaśnia, dlaczego Tristan i Izolda są postaciami symbolicznymi

– *w pogłębiony sposób interpretuje źródła konfliktu moralnego, jaki przeżywają bohaterowie (między etyką rycerską i honorem a uczuciem, siłą namiętności)

– *określa, jaką rolę w utworze pełni magia

– wzorzec miłości ukazany w Dziejach Tristana i Izoldy porównuje z wzorcami współczesnymi

– (A) *na podstawie tekstu Czernego wskazuje różne źródła kulturowe opowieści o Tristanie i Izoldzie

– swoje refleksje na temat wzorców miłości ukazanych w literaturze i filmie ujmuje w formie pracy o przemyślanej formie

– *podejmuje próbę samodzielnej interpretacji wiersza Poświatowskiej na podstawie jego analizy

Etyka rycerska w czasach ponowoczesnych

1–2

Z. Herbert, Przesłanie Pana Cogito

– wskazuje dominantę kompozycyjną wiersza Herberta

– określa adresata („ty” liryczne) oraz wnioskuje, kim są „oni”, którzy zwyciężą

– określa funkcję powtórzeń oraz trybu rozkazującego czasowników

– nazywa wartości i postawy, do których zachęca poeta

– rozpoznaje symbolikę obecną w wierszu

– interpretuje postacie Hektora i Rolanda jako znaki postaw i wartości

– rozpoznaje moralistyczny charakter wiersza, wyjaśnia jego przesłanie

– określa, czym jest postulowana w utworze etyka wierności, wskazuje jej korzenie w etosie rycerskim

– *dokonuje samodzielnej interpretacji wiersza na podstawie jego analizy

– *znajduje kontekst historyczny utworu (wiąże go z etosem „Solidarności”)

4. Śmierć i zaświaty

Średniowieczny wizerunek śmierci

3

Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią (fragm.)

PROPONOWANE KONTEKSTY

motyw tańca śmierci w sztuce (np. drzeworyty H. Holbeina)

(A) *T. Podgórska, [Humor w „Rozmowie mistrza Polikarpa ze Śmiercią”]

J. Huizinga, [Wizerunek śmierci]

(A) J. Huizinga, [Wizerunek śmierci]

(A) A. Guriewicz, [Sąd Ostateczny]

– parafrazuje tekst fragmentu Rozmowy mistrza Polikarpa ze Śmiercią (znajduje współczesne odpowiedniki form archaicznych)

– wskazuje w utworze i wyjaśnia archaizmy leksykalne, fonetyczne, słowotwórcze, fleksyjne, znaczeniowe, składniowe

– wskazuje w Rozmowie… cechy dialogu jako gatunku średniowiecznej literatury moralistycznej

– wyjaśnia, czym był średniowieczny motyw tańca śmierci (danse macabre); interpretuje przedstawienie tego motywu w wybranych dziełach sztuki

– odnajduje motyw tańca śmierci w Rozmowie mistrza Polikarpa ze Śmiercią

– wskazuje w Rozmowie... przejawy komizmu sytuacyjnego, komiczną degradację obrazu śmierci, wymieszanie grozy i śmieszności

– *odwołując się do wiedzy o epoce oraz jej teocentrycznym charakterze, określa genezę „sztuki umierania” (ars moriendi) w średniowieczu

– wyjaśnia pojęcie „eschatologia” (wie, jakie zagadnienia obejmuje ta nazwa)

– poprawnie posługuje się terminami: teocentryzm, alegoria, utwór dydaktyczno-

-moralizatorski, dialog, taniec śmierci

– czyta fragment książki Huizingi (A) oraz

– w Rozmowie mistrza Polikarpa ze Śmiercią zauważa elementy dydaktyczno-

-moralizatorskie, ale i ludyczne oraz komiczne

– wskazuje w Rozmowie… elementy satyry społecznej oraz efekty groteskowe

– wyjaśnia, czym były średniowieczne moralitety (określa ich tematykę, charakter i funkcję)

– na podstawie Rozmowy… oraz wybranych dzieł sztuki (np. drzeworytów Holbeina) wnioskuje, jak w średniowieczu pojmowano śmierć

– *wspólnie z kolegami przygotowuje inscenizację fragmentu Rozmowy mistrza Polikarpa ze Śmiercią (w wersji uwspółcześnionej językowo)

– komentuje żartobliwy tekst autora podręcznika pt. Sensacyjne spotkanie ze śmiercią; odnajduje w nim aluzje do informacji sensacyjnych w prasie

– odwołując się do wiedzy o światopoglądzie epoki, panującej filozofii, koncepcji człowieka itp., uzasadnia powszechność motywów eschatologicznych w literaturze i sztuce średniowiecza Guriewicza ze zrozumieniem na poziomie znaczeń, struktury i komunikacji

– na podstawie czytanych fragmentów Jesieni średniowiecza – (A) także w wersji rozszerzonej – przedstawia trzy wątki tematyczne wiążące się ze śmiercią w literaturze i sztuce średniowiecza

– (A) wskazuje koniec świata i Sąd Ostateczny jako częsty motyw w sztuce średniowiecza

– odróżnia znaczenie etymologiczne i realne wyrazu (np. miednica)

– wskazuje najważniejsze średniowieczne zapożyczenia z łaciny, niemieckiego i czeskiego

– wymienia i krótko charakteryzuje najdawniejsze zabytki języka polskiego

Sztuka umierania

1

Pieśń o Rolandzie (fragm. ukazujący śmierć Rolanda)

A. W. Labuda, [Scena bohaterskiego umierania]

– przeprowadza szczegółową analizę sceny śmierci Rolanda

– odwołując się do tekstu Labudy, wskazuje znaczenia symboliczne szczegółowych obrazów i motywów składających się na scenę śmierci Rolanda

– na podstawie sceny śmierci Rolanda omawia symboliczny charakter sztuki średniowiecza

– w swych wypowiedziach posługuje się pojęciami: apoteoza, heroizm, sakralizacja, idealizacja

– interpretuje scenę śmierci Rolanda w kontekście etosu rycerskiego (i teocentrycznego charakteru epoki)

– porównuje śmierć Rolanda (rycerza) ze śmiercią Aleksego (świętego

– określa, jakie miejsce zajmuje w parenezie średniowiecznej śmierć bohatera

François Villon – łotrzyk i poeta

1

F. Villon, Wielki testament (fragm.)

J. Huizinga, [Wizerunek śmierci]

(A) *B. Geremek, Śmiech w cieniu szubienicy (fragm.)

B. Okudżawa, Modlitwa

– określa charakter utworu Villona na tle dotychczas poznanej literatury średniowiecza; wyjaśnia, na czym polega jego odmienność

– w Wielkim testamencie odnajduje jeden ze średniowiecznych motywów tematycznych śmierci wskazanych przez Huizingę (ubi sunt?)

– *przedstawia topos ubi sunt? i związane z nim znaczenia

– określa funkcje pytań retorycznych, nagromadzeń, wyliczeń i epitetów w utworze Villona

– na podstawie przekładu Żeleńskiego-Boya wyjaśnia, czym jest stylizacja językowa (archaizacja)

– *wskazuje sposoby archaizacji tekstu w przekładzie Wielkiego testamentu

– próbuje samodzielnie zinterpretować utwór Okudżawy

– określa kreację podmiotu lirycznego (poeta średniowieczny Villon czy poeta współczesny?), a także adresata Modlitwy i sytuację liryczną

– rozważa, jaką funkcję pełni stylizacja modlitewna w wierszu Okudżawy

– przedstawia stosunek poety do świata i ludzi

– *wie, że w każdej epoce istniał nieoficjalny nurt kultury nazywany „kulturą karnawału”: prześmiewczy, ludowo-

-jarmarczny, opozycyjny wobec kultury oficjalnej

– *na podstawie podręcznika podaje informacje na temat życia i twórczości Villona

– *wnioskuje, w jaki sposób biografia Villona mogła wpłynąć na charakter jego twórczości

– *wskazuje językowe i stylistyczne wykładniki groteski w Wielkim testamencie

– *wyjaśnia, czym była jesień średniowiecza i jakie zjawiska kulturowe wiążą się z tym określeniem

– (A) *na podstawie artykułu Geremka wskazuje różne sposoby mówienia o śmierci w poezji Villona i określa cele takiego traktowania śmierci

– wypowiada swoje sądy i opinie w związku z recepcją poezji śpiewanej Okudżawy

– na podstawie podręcznika *oraz innych źródeł podaje informacje o Okudżawie

– wyjaśnia, co oznacza określenie „bard” w odniesieniu do poetów współczesnych

– określa związek między postacią średniowiecznego łotrzyka-poety a przesłaniem wiersza Okudżawy

Summa średniowiecza

1+*1

Dante Alighieri, Boska Komedia (fragm.)

(A) *T. Zieliński, [Architektura zaświatów Dantego]

(A) *A. Guriewicz, Średniowieczny „model świata”

(A) *C. S. Lewis, [Porządkowanie

świata]

(A) *N. M. Wildiers, [Porządek świata i zło]

PROPONOWANE KONTEKSTY

malarstwo:

H. Memling, Piekło

– określa miejsce Boskiej Komedii w kulturze średniowiecza

– określa tematykę, charakter i zamierzoną rolę dzieła (przestroga dla błądzącej ludzkości, którą trzeba zawrócić ze złej drogi)

– własnymi słowami przedstawia treść czytanych fragmentów dzieła Dantego

– wskazuje i wyjaśnia elementy alegoryczne oraz symboliczne pojawiające się we fragmentach utworu

– sprawnie posługuje się pojęciami: eschatologia, alegoria, tercyna

– *odwołując się do rysunku z podręcznika(A) i fragmentu książki Zielińskiego, przedstawia średniowieczne wyobrażenie ziemi, piekła, czyśćca i raju

– określa średniowieczną wizję piekła (miejsce tortur fizycznych)

– *porównuje obraz piekła w Boskiej Komedii i na obrazie Memlinga Piekło

– *określa symboliczny charakter motywu wędrówki po zaświatach

– (A) *czyta teksty naukowe ze zrozumieniem na poziomie znaczeń, struktury i komunikacji

– (A) wyjaśnia pojęcie „summa”

– (A) *na podstawie czytanych tekstów wyjaśnia, czemu Boską Komedię uważa się za summę średniowiecza (udowadnia, że zmierza ona do uporządkowania obrazu świata)

– *wskazuje w utworze Dantego elementy średniowieczne i znamionujące nową epokę

– *określa, jak poeta pojmuje miłość (siła wprawiająca w ruch słońce i gwiazdy) – *wyjaśnia wybór przewodników oprowadzających poetę po zaświatach

– *objaśnia tytuł utworu

– analizuje środki stylistyczne służące opisowi mąk piekielnych, określa ich funkcje

– porównuje obrazy zaświatów i stosunek do życia ziemskiego u Homera (wyobrażenie dusz w Hadesie) i u Dantego

– (A) *w tekście Zielińskiego odnajduje informacje potrzebne do odtworzenia wędrówki Dantego po zaświatach

– (A) *na podstawie tekstu Zielińskiego interpretuje symbolikę niektórych obrazów i postaci ukazanych w Boskiej Komedii

– (A) *odwołując się do Boskiej Komedii Dantego oraz czytanych tekstów nieliterackich (naukowych), próbuje dokonać syntezy średniowiecznego obrazu świata

Dziś: Literatura fantasy – głód fantazji

Różne oblicza literatury fantasy: Tolkien, czyli stwarzanie magicznych światów

temat fakultatywny

1–2 (F)

J. R. R. Tolkien, [Valaquenta, czyli stworzenie świata], [Upiór Pierścienia

i księżniczka Rohirrimów] oraz

inne fragmenty Władcy Pierścieni i innych książek Tolkiena

J. R. R. Tolkien, [O potrzebie fantazjowania]

fakultatywnie omówienie filmu Władca Pierścieni, reż. P. Jackson lub innego nakręconego na podstawie literatury fantasy

– charakteryzuje świat przedstawiony prozy Tolkiena

– charakteryzuje Tolkienowskich bohaterów

– dostrzega topos walki dobra ze złem będący podstawą kompozycji trylogii Władca Pierścieni

– określa, czym jest literatura fantasy i dlaczego została ona wyodrębniona jako gatunek

– *tworzy własne fabuły związane z losami bohaterów (naśladuje styl Tolkiena)

fakultatywnie

– porównuje dzieło literackie z realizacją filmową

– wskazuje możliwości stworzone przez technikę filmową (istotne dla filmów fantasy)

– w swoich wypowiedziach używa określeń: kreacja filmowa, środki wyrazu filmowego, adaptacja filmowa, ekranizacja itp.

– próbuje wskazać źródła ogromnej popularności literatury fantasy

– pisze recenzję wybranej książki fantasy lub filmu nakręconego na podstawie tej literatury

– porównuje dzieło literackie z realizacją filmową

fakultatywnie

– pisze recenzję krytyczną filmu

– zabiera głos w dyskusji na temat: W jakim stopniu adaptacja filmowa jest przełożeniem dzieła literackiego na język innej sztuki, a w jakim stopniu dziełem autonomicznym

*Różne oblicza literatury fantasy: Sapkowski, czyli gra konwencjam

Utwór omawiany zgodnie z podstawą programową jako zaproponowany przez uczniów i nauczyciela utwór literatury polskiej, europejskiej lub światowej.

2

*A. Sapkowski, Złoty smok, Wiedźmin lub inny utwór

– streszcza (opowiada) utwór

– charakteryzuje świat przedstawiony, wskazując jego niejednorodność i aluzyjność

– w fabule powieściowej odnajduje motywy i postacie z różnych tradycji i źródeł (np. epiki rycerskiej, baśni, mitów)

– wyjaśnia pojęcia: pastisz, parodia, odnosząc je do czytanych utworów

– wskazuje w utworze elementy komizmu (określa jego źródła)

– określa, jaki obraz człowieka zawarł Sapkowski w swoich utworach

– określa, czym jest literatura fantasy (wymienia jej cechy)

– w języku prozy Sapkowskiego zauważa obecność różnych konwencji stylistycznych i różnych tradycji literackich

– wnioskuje, jakie są przyczyny popularności utworów Sapkowskiego

– określa stylistyczną funkcję wulgaryzmów i innych elementów stylu potocznego w prozie Sapkowskiego

Praca klasowa nr 2 wraz z poprawą

3

Razem na średniowiecze:

ok. 35 godz. (kształcenie w zakresie podstawowym) – 7 tygodni (po 5 godz. w zakresie podstawowym

RENESANS

1. Renesansowa koncepcja godności człowieka

Renesansowa koncepcja godności człowieka

1

G. Pico della Mirandola, Mowa o godności człowieka (fragm.)

J. Kochanowski, Pieśń XIX, ks. II

(A) K. Mrowcewicz, Człowiek w poezji Jana Kochanowskiego (fragm.)

(A)M.Rej, Wizerunk własny żywota człowieka poczciwego (fragm.)

(A) *Platon, z Fedona: [O nieśmiertelności duszy]

(A) J. Kochanowski, z Psalmu VIII: [Pochwała wielkości Stwórcy i godności człowieka]

(A) *J. Czerkawski, [Pogarda świata i godność człowieka]

PROPONOWANE KONTEKSTY malarstwo:

Michał Anioł, Stworzenie Adama

– swoimi słowami przedstawia sens fragmentu rozprawy renesansowego filozofa

– wskazuje człowieka i jego sprawy jako temat filozofii renesansowej

– określa, jaka koncepcja człowieczeństwa wyłania się z pieśni Kochanowskiego

– przedstawia pieśń jako gatunek literacki

– omawia godność i wolność człowieka jako tematy literatury renesansowej

– na podstawie czytanych tekstów określa, jak w renesansie zmieniły się (w stosunku do średniowiecza) poglądy na człowieka, jego relacje ze światem i Bogiem

– wyjaśnia, jak myśliciele renesansu pojmowali człowieczeństwo *i wskazuje antyczne źródła tych poglądów (Platon)

– wyjaśnia znaczenie nazw epoki (renesans, odrodzenie)

– wymienia różne znaczenia słowa „humanizm”

– na podstawie informacji z podręcznika przedstawia postacie najwybitniejszych humanistów renesansowych (Erazma z Rotterdamu, Kochanowskiego, Kopernika, Manettiego, Mirandoli, Frycza Modrzewskiego, Morusa)

– wymienia główne hasła renesansu i krótko je komentuje

– w swych wypowiedziach konsekwentnie stosuje styl oficjalny

– (A) *określa relacje między człowiekiem a Bogiem przedstawione w Psalmie VIII

– wyjaśnia, czym był neoplatonizm renesansowy

– we fragmencie Mowy o godności człowieka wskazuje środki stylistyczne i kompozycyjne typowe dla mowy

– wskazuje środki stylistyczne w pieśni Kochanowskiego i określa ich funkcje

– charakteryzuje pieśń jako gatunek renesansowy nawiązujący do tradycji literackiej

– interpretuje wymowę fresku Michała Anioła, zwracając uwagę na relacje między Bogiem a człowiekiem

– szerzej charakteryzuje humanizm jako prąd umysłowy odrodzenia

– określa źródła światopoglądowe renesansowego humanizmu (antyczna filozofia człowieka)

– stosuje środki językowe charakterystyczne dla funkcji ekspresywnej języka

– (A) *na podstawie tekstu Platona wskazuje antyczny rodowód renesansowego rozumienia godności ludzkiej

– (A) *przedstawia filozoficzne poglądy na godność człowieka w różnych epokach (wykorzystując tekst Czerkawskiego)

Mistrzowie renesansu

temat fakultatywny

1 (F)

dzieła Leonarda da Vinci, Michała Anioła, Rafaela, Donatella, Dürera i innych mistrzów renesansu

PROPONOWANE KONTEKSTY malarstwo:

Sandro Botticelli, Wiosna

– komentuje i interpretuje dzieła sztuki renesansowej (zamieszczone w podręczniku *i inne, znalezione samodzielnie – np. w tece Kultura średniowiecza i renesansu Wydawnictwa STENTOR; wykorzystuje zawarte tam interpretacje)

– w swej wypowiedzi stosuje właściwą terminologię

– poprawnie wymawia obcojęzyczne nazwy własne (imiona i nazwiska znanych postaci, tytuły dzieł, nazwy zabytków itp.)

– przedstawia człowieka jako temat sztuki renesansu, odwołując się do filozofii epoki

– w omawianych dziełach odnajduje zasady estetyki klasycznej: ład, harmonię, proporcję, symetrię itp.

– *wykazuje, iż sztuka renesansowa dążyła do odzwierciedlenia kosmicznego ładu

– wskazuje antyczne źródła inspiracji sztuki renesansowej

– *układa plan wycieczki tematycznej po Europie pt. „Podróż renesansowa” (np. pracując metodą projektu); uzasadnia wybór miejsc na podstawie samodzielnie znalezionych materiałów (wykorzystuje informacje zawarte w różnych źródłach, takich jak: przewodniki, mapy, foldery turystyczne, albumy, wydawnictwa poświęcone postaciom wielkich mistrzów renesansu, a także fotografie zabytków, reprodukcje, nagrania filmowe)

– *zachęca do zwiedzenia wybranych przez siebie zabytków, stosując w swej wypowiedzi środki stylistyczne służące funkcji impresywnej

– prezentuje sylwetki wybitnych mistrzów włoskiego renesansu, podkreślając ich wszechstronność

– interpretuje dzieła sztuki renesansowej w kontekście renesansowej filozofii i humanizmu

– *odczytuje idee neoplatońskie przedstawione na obrazie Botticellego Wiosna (alegoria neoplatońskiej koncepcji miłości)

– na podstawie omawianych dzieł sztuki określa, jaki rodzaj związków łączył sztukę i kulturę renesansu z antykiem

– *znajduje książki oraz strony internetowe poświęcone sztuce, zbiera informacje na temat geniuszy włoskiego renesansu, sporządza bibliografię tematyczną

– *wygłasza referat na temat sztuki renesansu, posługując się przygotowanym wcześniej konspektem

– przedstawia renesansową tradycję duchowości Europy

– *wykorzystuje internet i programy komputerowe (lub inne środki multimedialne)

– *wykorzystuje zasoby stron internetowych, a zwłaszcza strony muzeów europejskich

– *układa i wygłasza (z odpowiednią dykcją i intonacją) mowę (przemówienie) na wskazany przez nauczyciela temat (np. mistrzowie renesansu, europejskie zabytki renesansu)

Biografia renesansowego humanisty… i współczesne CV

1

J. Kochanowski, Do gór i lasów

– czyta fraszkę Kochanowskiego ze świadomością konwencji gatunkowej

– charakteryzuje fraszkę jako podstawowy gatunek renesansowy

– wyjaśnia, kim był Proteusz i z jakim toposem się wiąże

– określa, jaką funkcję motyw Proteusza pełni w omawianym utworze

– w przedstawionym opisie życia wskazuje elementy typowe dla biografii renesansowego humanisty

– przedstawia biografię Kochanowskiego

– na podstawie fraszki wyjaśnia, czym jest renesansowe bogactwo życia

– potrafi wyjaśnić krótko pojęcia (uwzględniając ich wieloznaczność): humanista, humanistyczny, humanizm, *humaniora

– czyta ze zrozumieniem przykładową interpretację fraszki zawartą w podręczniku; sporządza jej plan dekompozycyjny

– wyjaśnia określenie curriculum vitae (CV)

– wie, w jakich sytuacjach potrzebne jest dziś CV

– pisze własne CV w różnych formach (opisowej i w punktach)

– wskazuje cechy stylu urzędowego

– interpretuje fraszkę w kontekście filozofii epoki (bogactwo „ról” życiowych a wolność człowieka w ujęciu Pico della Mirandoli)

– określa rolę paralelizmów i anafor w utworze Kochanowskiego

– w swych wypowiedziach poprawnie stosuje określenia: humanista, humanistyczny, humanizm, *humaniora

– analizuje przykładową interpretację fraszki zamieszczoną w podręczniku, ustosunkowuje się do niej

– wskazuje różnice między stylem urzędowym (pisma użytkowego) a stylem artystycznym utworu poetyckiego

Renesans – nowa epoka w kulturze europejskiej (uporządkowanie dotychczasowych wiadomości)

1

J. Delumeau, [Awans kultury europejskiej]

*referaty uczniowskie na podstawie samodzielnie zgromadzonych materiałów

(A)* P. O. Kristeller, Myśl moralna humanizmu (fragm.)

PROPONOWANE KONTEKSTY wybrane dzieła ilustrujące główne tendencje w sztuce epoki renesansu

– czyta ze zrozumieniem tekst Delumeau

– wypowiadając się na temat renesansowego przełomu w kulturze Europy, wskazuje takie zagadnienia, jak: nowe spojrzenie na człowieka (pojęcie godności człowieka, jego wyjątkowość wśród innych stworzeń itp.), rolę druku, wpływ wzorów antycznych, tworzenie literatury w językach narodowych, stosunek do twórczości i sztuki

– definiuje pojęcia: renesans, humanizm, reformacja, renesansowy antropocentryzm

– wyjaśnia znaczenie postulatu Ad fontes!

– rozpoznaje strukturę budowy hasła słownikowego i noty encyklopedycznej; samodzielnie redaguje definicje wzorowane na encyklopedycznych

– opisuje renesans jako okres, kiedy ukształtowała się ogólnonarodowa odmiana polszczyzny (m.in. w związku z wynalezieniem druku)

– na podstawie tekstu Delumeau wyjaśnia, dlaczego renesans oznaczał awans kultury europejskiej

– *zdobywa i porządkuje informacje z różnych źródeł; sporządza przejrzyste, czytelne notatki, tak by łatwo odtworzyć zgromadzone wiadomości

– *samodzielnie redaguje i wygłasza referat na temat wskazanych przez nauczyciela zagadnień

– szerzej omawia filozoficzne podłoże epoki

– wyjaśnia, dlaczego renesans jest uważany za epokę odkryć

– (A) *przedstawia wpływ filozofii antycznej (myśl Arystotelesa, Platona, stoików, epikurejczyków i sceptyków) na kształtowanie się renesansowej koncepcji człowieka

Renesansowa godność człowieka w poezji współczesnej

1

Z. Herbert, Pan Cogito a perła

A. Herman, Człowiek

E. Stachura, Człowiek człowiekowi

– przy pomocy nauczyciela interpretuje czytane utwory

– w poznanych przykładach współczesnej poezji dostrzega nawiązania do renesansowej koncepcji godności i wolności człowieka (idei humanizmu)

– w swoich wypowiedziach odwołuje się do różnych znaczeń pojęcia humanizmu

– docieka, jakie problemy, postawy i zjawiska współczesne są źródłem niepokoju poetów

– w czytanych wierszach wskazuje środki stylistyczne (metafory, paralelizmy składniowe, anafory itp.) i określa ich funkcje

– układa ranking najwybitniejszych postaci XX w.; uzasadnia swoje wybory, posługując się poprawnie zbudowanymi argumentami

– wyjaśnia znaczenia aforyzmów: Człowiek – to brzmi dumnie, *Homo homini deus, homo homini lupus, *Per aspera ad astra

– pisze pracę na temat statusu człowieka i człowieczeństwa widzianego z perspektywy współczesnej

– na podstawie wiersza Człowiek określa postrzeganie relacji między naturą a kulturą dawniej i dziś

– zainspirowany poezją współczesną, stawia pytania filozoficzne

– charakteryzuje poetykę (właściwości języka artystycznego) czytanych wierszy

– określa funkcję gry słów w utworze Stachury

– na podstawie wiersza Pan Cogito a perła określa stosunek Herberta do natury ludzkiej

– *wskazuje kontekst filozoficzny utworu Herberta; wyjaśnia, jakie były filozoficzne źródła zasady amorfati

2. Człowiek i świat

Człowiek wobec harmonii natury

2

M. Rej, Żywot człowieka poczciwego (fragm.)

(A lub przypomnienie z gimnazjum) J. Kochanowski, z Pieśni świętojańskiej o Sobótce: Panna XII

(A) *Horacy, z Epod: Szczęśliwy ten, kto… (II)

PROPONOWANE KONTEKSTY malarstwo:

obrazy P. Bruegla (np. przywołane w podręczniku sceny z życia wieśniaków: Myśliwi na śniegu, Sianokosy)

– na podstawie fragmentu utworu Reja rekonstruuje wzorzec osobowy szlachcica ziemianina

– określa stosunek pisarza do natury

– interpretuje obrazy Bruegla

– wskazuje środki stylistyczne (nagromadzenia, wyliczenia, zdrobnienia) typowe dla Reja i określa ich funkcje

– określa pozycję Reja w literaturze polskiej

– na podstawie informacji z podręcznika odtwarza spory i legendy związane z sylwetką Reja; wyjaśnia, dlaczego nie określa się go mianem renesansowego humanisty

– (A) interpretuje Pieśń świętojańską o Sobótce jako pochwałę życia wiejskiego, rozpoznaje w utworze opis przestrzeni arkadyjskiej

– (A) *wskazuje w pieśni Kochanowskiego cechy renesansowej sielanki

– określa funkcje zdrobnień, spieszczeń i zgrubień w tekstach o funkcji ekspresywnej (na przykładzie utworu Reja)

– wymienia i komentuje charakterystyczne cechy polszczyzny Reja (m.in. składnię)

– porównuje stosunek Reja i Bruegla do natury oraz sposób jej ukazania w analizowanych dziełach tych autorów

– wskazuje przykłady zapożyczeń z języka włoskiego, zna ich historyczne podłoże

– (A) *porównuje sposób ukazania ideału życia ziemiańskiego przez Reja i Kochanowskiego

– (A) *przedstawia antyczne wzorce Pieśni świętojańskiej o Sobótce Kochanowskiego (epoda Horacego)

– (A) *wykazuje, jak twórcy renesansowi wzorowali się na poetach antyku

Geniusz ludzkiego rozumu

1

*Gianozzo Manetti, Godność człowieka i wspaniałość dzieł ludzkich (fragm.)

– *na podstawie fragmentu rozprawy Manettiego określa, jaką pozycję w świetle filozofii renesansowej zajmował człowiek wobec natury

– *wymienia ważniejsze odkrycia i wynalazki epoki renesansu (Kolumb i wielkie odkrycia geograficzne, teoria Kopernika itd.)

– *przedstawia ogólne założenia reformacji i jej twórców oraz ich główne zasługi dla kultury

– *uzasadnia związek reformacji z rozwojem piśmiennictwa i języków narodowych

– *samodzielnie przygotowuje wystąpienie pt. „Renesans – epoka odkryć”; znajduje w różnych źródłach potrzebne informacje, selekcjonuje je i przetwarza

– *wygłasza przemówienie na przygotowany temat

– *wyjaśnia, na czym polegały renesansowe odkrycia w zakresie języka

– *syntetyzuje dotychczas poznane wiadomości o podłożu filozoficznym epoki

Hymn renesansowego poety na cześć Stwórcy i jego dzieła

1–2

J. Kochanowski, Hymn [Czego chcesz od nas, Panie…]

(A) *L. Szczerbicka-

-Ślęk, [Koncepcja Boga i świata w „Hymnie” Jana Kochanowskiego]

(A) Platon, z Timajosa: [Budowniczy świata i jego dzieło]

(A) *G. Reale, [Demiurg i jego stwórcze działanie]

J. Parandowski, [Kochanowski – klasyk swojego wieku]

– czyta głośno utwór Kochanowskiego, z właściwą dykcją i intonacją

– określa, jaki obraz Boga, świata i człowieka wyłania się z Hymnu

– charakteryzuje hymn jako gatunek literacki i wskazuje jego cechy w utworze Kochanowskiego

– analizuje budowę wersyfikacyjno-

-składniową wiersza

– wymienia cechy stylu klasycznego (jasność, prostota, porządek, harmonia, synteza, uniwersalizm) oraz odnosi je do utworu Kochanowskiego

– wskazuje obecny w hymnie topos Boga artysty (Deus artifex)

– określa, na czym polega nowa, optymistyczna wizja świata przedstawiona w literaturze renesansowej

– podaje różne znaczenia słowa „klasyk” (i pokazuje je w zdaniach)

– czyta ze zrozumieniem fragment artykułu Parandowskiego (a także inne pozycje bibliograficzne przywołane na lekcji)

– recytuje utwór Kochanowskiego z pamięci

– przedstawia w kontekście filozofii renesansu obraz świata i człowieka wyłaniający się z wiersza Kochanowskiego

– dostrzega związek formy gatunkowej (hymnu) z warstwą ideową utworu

– opisuje poetykę wiersza jako doskonały przykład stylu klasycznego

– *wskazuje tautologiczne epitety i określa ich funkcję (rzecz zbliża się do swego ideału)

– wyjaśnia, czym był renesansowy klasycyzm (jako styl w sztuce i jako światopogląd)

– na podstawie tekstu Parandowskiego wyjaśnia określenie Kochanowskiego mianem klasyka swojego wieku

– (A) *na podstawie czytanych tekstów wykazuje wpływ myśli platońskiej na kształtowanie się renesansowej wizji Boga, świata i człowieka

Rzecz Czarnoleska

2

J. Kochanowski, Pieśń II, ks. I; dwie fraszki Na lipę

J. Tuwim, Rzecz Czarnoleska

L. Staff, Lipy

– określa, jaką rolę pełnią opisy natury w czytanych utworach Kochanowskiego

– wskazuje źródła inspiracji renesansowego poety

– zauważa w czytanych utworach wątki epikurejskie

– określa, co jest, zdaniem poety, prawdziwą wartością (cnota stoicka – czyste sumienie)

– na podstawie czytanych utworów analizuje cechy gatunkowe pieśni i fraszki

– wskazuje w utworach stylistyczne środki językowe

– określa symboliczne znaczenia motywu lipy czarnoleskiej i jego funkcję w czytanych wierszach

– formułuje przesłanie utworów Tuwima i Staffa

– interpretuje tytuł wiersza Tuwima

– wyjaśnia, dlaczego lipę czarnoleską można uznać za topos poezji polskiej

– interpretuje utwory, uwzględniając ich kontekst filozoficzny (stoicyzm i epikureizm)

– komentuje szczęście człowieka jako problem filozoficzny; porównuje różne poglądy filozoficzne na sposoby osiągnięcia szczęścia

– wskazuje cechy klasyczne czytanych utworów (w zakresie stylu i światopoglądu)

– wskazane środki stylistyczne wiąże z zasadami estetyki renesansowej

– podejmuje próbę samodzielnej interpretacji wierszy współczesnych poetów

3. W teatrze życia codziennego

Człowiek – istota nieznana i… fascynująca

1+*1

F. Petrarca – wybrane sonety: Jeśli nie masz miłości…, Pokoju mieć nie mogę…

J. Kochanowski, z Pieśni świętojańskiej o Sobótce: Panna XI

(A) J. Kochanowski, Raki; z Fraszek: Do dziewki

(A) M. Rej, z Figlików: Chytry jad niewiasta

(A) Sz. Szymonowic, Mulierfortis

PROPONOWANE KONTEKSTY malarstwo: renesansowe portrety pięknych kobiet

– określa tematykę, charakter i formę podawczą sonetów Petrarki

– przestawia swoimi słowami opisane w sonetach uczucia i przeżycia wewnętrzne podmiotu mówiącego

– gromadzi słownictwo i związki frazeologiczne nazywające uczucia

– określa, czym jest miłość według Petrarki

– wykazuje, iż nowym tematem literatury renesansowej jest człowiek i świat jego uczuć

– *komentuje oglądane portrety kobiet; wyjaśnia, na czym polega idealizacja kobiety w renesansowej poezji i malarstwie

– w omawianych dziełach malarskich wskazuje inspiracje antyczne

– charakteryzuje sonet jako gatunek liryczny

– wskazuje w sonetach środki stylistyczne (antyteza, kontrast, oksymoron, paradoks) i określa ich funkcje

– *wyjaśnia pojęcie „petrarkizm”

– podaje informacje biograficzne o Petrarce i jego miłości do Laury

– analizuje przesunięcia znaczeniowe słów używanych niegdyś na określenie kobiety

– w portrecie Doroty (Panna XI) wskazuje środki stylistyczne i określa ich funkcje; *wyjaśnia, na czym polega konwencjonalność opisu

– na podstawie portretów z epoki oraz opisu zawartego w pieśni Kochanowskiego przedstawia ideał urody kobiecej w epoce renesansu

– (A) na podstawie wszystkich czytanych utworów formułuje syntetyczną wypowiedź na temat obrazu kobiety w poezji renesansu

– na przykładzie pieśni Kochanowskiego przedstawia cechy stylu klasycznego

– *wymienia różne rodzaje sonetu

– *wnioskuje, dlaczego poeci europejscy

naśladowali styl Petrarki

Miłość i śmierć odwiecznymi tematami literatury

*1

*G. Boccaccio, z Dekameronu: Sokół (fragm.)

–* relacjonuje wydarzenia przedstawione w noweli

– *sporządza plan odtwórczy noweli

– *nazywa uczucia i przeżycia wewnętrzne bohaterów, określa motywy ich decyzji (zachowań)

– *ocenia postępowanie bohaterów i uzasadnia swoje sądy

– *na podstawie Sokoła przedstawia cechy noweli; wyjaśnia, czym jest nowela z sokołem – *przedstawia sposób powiązania motywów miłości i śmierci w utworze Boccaccia

– *na podstawie noweli wnioskuje o realiach życia w renesansowej Italii, o ówczesnej pozycji kobiety, obyczajach itp.

– *na podstawie podręcznika podaje informacje o budowie Dekameronu, przedstawia ramy kompozycyjne dzieła

– *wyjaśnia, w jakim sensie w dziele Boccaccia duch średniowiecza zmaga się z postawą renesansową

– *podaje przykłady znanych sobie nowel z sokołem (np. Katarynka, Kamizelka)

– *próbuje napisać własną nowelę z sokołem

Renesansowe bogactwo i pogoda życia

2–3

J. Kochanowski, 0 doktorze Hiszpanie, Na dom w Czarnolesie (i inne fraszki, np. poznane w gimnazjum – przypomnienie)

W. Borowy, Kamienne rękawiczki (fragm.) fakultatywnie:

*J. Iwaszkiewicz,

Pogoda lasu...

– określa, jaki ideał życia został przedstawiony we fraszce Na dom w Czarnolesie

– wymienia tematy, które Kochanowski poruszał we fraszkach

– charakteryzuje fraszkę renesansową jako gatunek literacki

– nazywa rodzaje fraszek (żartobliwa, filozoficzno-refleksyjna, autobiograficzna, autotematyczna, biesiadna itp.), odnosząc je do konkretnych utworów

– wskazuje środki stylistyczne użyte we fraszkach (apostrofa, epitet itp.) i określa ich funkcje

– streszcza historyjkę przedstawioną we fraszce O doktorze Hiszpanie i określa charakter utworu

– na podstawie fraszki opowiada o życiu dworskim, jego obyczajach, zabawach itp.

– czyta tekst eseistyczny ze zrozumieniem na poziomie treści, struktury i komunikacji

fakultatywnie:

– *określa tematykę, charakter i nastrój utworu Iwaszkiewicza

– *przy pomocy nauczyciela przyporządkowuje utwór do właściwego rodzaju literackiego

– *wskazuje środki stylistyczne (apostrofy, wyliczenia, powtórzenia) i określa ich funkcję w wierszu Iwaszkiewicza

– *wskazuje wieloznaczność określeń: pogoda, pogodny

– *określa stosunek poety do natury i kultury

– interpretuje fraszkę Na dom w Czarnolesie, sytuując ją w kontekście filozoficznym (stoicyzm, epikureizm)

– wiąże czytane fraszki z okresami w biografii autora

– wyjaśnia, dlaczego fraszki Kochanowskiego można uważać za liryczny pamiętnik poety

– wyjaśnia pojęcie „epigramat”

– na podstawie fraszek Kochanowskiego wykazuje, że w renesansie życie ludzkie stało się ważnym tematem sztuki

– znalezione w tekście informacje przetwarza i wykorzystuje we własnych wypowiedziach na temat poety fakultatywnie:

– *odnajduje filozoficzny kontekst utworu Iwaszkiewicza

– *wskazuje we współczesnym wierszu obecność postawy klasycystycznej (humanistycznej, stoickiej)

4. Obywatelska i patriotyczna refleksja renesansu

W poszukiwaniu idealnego państwa i miejsc szczęśliwych

1+*1

*T. Morus, Utopia (fragm.)

J. Szacki, [Mrzonka?]

PROPONOWANE KONTEKSTY

grafika:

H. Holbein, Wyspa Utopia

W. Szymborska, Utopia

– podaje znaczenie dosłowne i przenośne wyrazu „utopia” oraz jego pochodzenie

– *swoimi słowami charakteryzuje ustrój, styl życia, prawa itp. panujące w idealnym państwie wymyślonym przez Morusa

– *ustosunkowuje się do modelu państwa przedstawionego w Utopii; uzasadnia swoje oceny i opinie, odwołując się do wiedzy historycznej

– *podaje najważniejsze informacje o rozwoju myśli polityczno-społecznej w renesansie

– *przedstawia Zamość jako idealne miasto renesansu

– rekonstruuje opis wyspy zawarty w utworze Szymborskiej, zwracając uwagę na sposób kreowania przestrzeni

– przy pomocy nauczyciela interpretuje wiersz

– określa stosunek poetki do mitu Utopii

– *porównuje idealne państwo Morusa ze współczesnymi wizjami szczęścia społecznego

– *przedstawia tradycję filozoficzną idealnego modelu państwa (Platon)

– *określa ustrój panujący w Utopii i porównuje go z innymi, znanymi sobie ustrojami (np. z różnymi typami demokracji, monarchią)

– wskazuje inne dzieła myśli polityczno-

-społecznej renesansu (np. O poprawie Rzeczypospolitej)

– na podstawie tekstu Szackiego określa miejsce utopii w historii myśli społecznej

– samodzielnie interpretuje wiersz współczesny

Renesansowy portret władcy

*1

*N. Machiavelli, Książę (fragm.)

PROPONOWANE KONTEKSTY malarstwo: renesansowe portrety władców (np. Piero della Francesca, Federigo, książę Urbino)

– *opisuje model władcy przedstawiony przez Machiavellego

– *wyjaśnia, czym jest makiawelizm

– *formułuje własne opinie i oceny oraz je uzasadnia

– *zabiera głos w klasowej dyskusji (przekonuje, argumentuje); stosuje środki językowe typowe dla wypowiedzi perswazyjnej

– *interpretuje dzieło malarskie (portret panującego)

– *nazywa cechy, postawy i uczucia portretowanej postaci

– *wskazuje w dziele Machiavellego elementy parenezy (władca – jeden z wzorców osobowych epoki)

– *wykazuje moralną dwuznaczność modelu władcy przedstawionego w Księciu, a także pojęcia racji stanu; rozważa etyczne dylematy władzy

– *podaje różne przykłady realizacji zasady: „cel uświęca środki” i je ocenia

– *wypowiada swoją opinię na temat: Czy Machiavelli był realistą, czy cynikiem?

– *oceniając przedstawiony model władcy i jego konsekwencje, odwołuje się do wiadomości z historii

– *pisze pracę pt. „Czy moralność można pogodzić z polityką?”

Obywatelska i patriotyczna myśl renesansu: model państwa i powinności rządzących

2

J. Kochanowski, Pieśń V, ks. II (Pieśń o spustoszeniu Podola)

Wy, którzy pospolitą rzeczą władacie i inne wybrane fragmenty Odprawy posłów greckich; PieśńXII, ks. II (Pieśń o cnocie)

(A) *J. Kochanowski, Wykład cnoty (fragm.) (A) A. Frycz Modrzewski, z dzieła 0 poprawie Rzeczypospolitej: 0 obyczajach (fragm.)

(A) M. Rej, Źwierzyniec… (fragm.), Krótka rozprawa… (fragm.), z Apoftegmatów: 0 prawym ślachectwie (fragm.)

PROPONOWANE KONTEKSTY

(A) W. Voisé, [IdealnaRzeczpospolita w rozważaniach Andrzeja Frycza Modrzewskiego]

– na podstawie czytanych fragmentów dzieł oraz informacji z podręcznika streszcza poglądy autorów piśmiennictwa renesansowego na kwestie władzy, państwa i powinności obywatelskich

– charakteryzuje wzorzec osobowy obywa tela patrioty (na podstawie różnych dzieł Kochanowskiego)

– rekonstruuje ideał władcy zawarty w pieśni chóru z Odprawy posłów greckich; wskazuje obowiązki władcy wobec poddanych

– wskazuje apelatywny i okolicznościowy charakter Pieśni o spustoszeniu Podola

– rekonstruuje wyrażone w czytanej pieśni zarzuty Kochanowskiego wobec szlacheckiego społeczeństwa; określa, na jakie ważne dla szlachty wartości powołuje się poeta

– wskazuje, jakie miejsce wśród ideałów obywatelskich renesansu zajmuje cnota rozumiana na wzór stoicki

– w Pieśni o spustoszeniu Podola rozpoznaje strukturę mowy – w czytanych tekstach wskazuje środki retoryczne (apostrofa, pytanie retoryczne, wykrzyknienie, antyteza, anafora, powtórzenie) i określa ich funkcje

– wyjaśnia terminy: funkcja impresywna, funkcja perswazyjna, przywołując konkretne przykłady

– *wygłasza samodzielnie przygotowane przemówienie (orację) na wskazany temat, stosując zasady starożytnych retorów

– *charakteryzuje dramat renesansowy, określa w nim rolę chóru

– wyjaśnia znaczenie realne i etymologiczne słowa „prawy”, wskazuje wyrazy pokrewne

– wyjaśnia zmiany w zakresie znaczeniowym słowa „cnota”

– wzorzec osobowy obywatela patrioty interpretuje w kontekście renesansowej koncepcji człowieka (jako istoty wyjątkowej i szczególnie obdarowanej przez Stwórcę) oraz w kontekście myśli stoickiej (pojęcie cnoty)

– interpretuje metaforę pasterza i stada w pieśni chóru z Odprawy posłów greckich

– porównuje różne modele władcy, państwa i obywatela pojawiające się w myśli społecznej renesansu (Kochanowski, Machiavelli, (A) Frycz Modrzewski, Rej)

– *charakteryzuje gatunki czytanych utworów (oracja,), przywołując antyczne wzorce retoryki

– w swoich wypowiedziach celowo dobiera środki językowe, aby wzmocnić impresywną funkcję wypowiedzi

– *dba o staranną wymowę głosek, unikając hiperpoprawności

– *porównuje dramat renesansowy z tragedią grecką

– wyjaśnia, czym jest znaczenie realne i znaczenie etymologiczne

Obywatelska i patriotyczna myśl renesansu: ojczyzna jako tonący okręt

2–3

P. Skarga, Kazanie o miłości ku ojczyźnie (fragm.), fragmenty innych kazań

PROPONOWANE KONTEKSTY

(A) M. Korolko, [Kształt artystyczny „Kazań sejmowych” Piotra Skargi]

– określa temat i przesłanie ideowe Kazań sejmowych Piotra Skargi

– sytuuje utwór w kontekście historycznym

– podaje podstawowe informacje biograficzne na temat Skargi

– wymienia „choroby Rzeczpospolitej” określone przez Skargę

– streszcza poglądy Skargi na obowiązki obywateli (szlachty i rządzących) wobec ojczyzny

– wyjaśnia sens porównania ojczyzny do matki, chorego człowieka i tonącego okrętu

– sporządza plan dekompozycyjny czytanych kazań Skargi; odnajduje w nim strukturę oracji

– pisze syntetyzującą pracę, w której rozwija myśl poety: „A jeśli komu droga otwarta do nieba, / tym, co służą ojczyźnie…”

– charakteryzuje kazanie jako gatunek renesansowej retoryki (*dostrzega nawiązywanie do wzorów antycznych)

– wskazuje charakterystyczne środki retoryczne i określa ich funkcję

– bada budowę składniową zdań, dostrzegając retoryczną organizację tekstu

– *wskazuje okresy retoryczne

– *wyjaśnia, czym jest okres retoryczny

– (A) *analizuje kazanie Skargi jako przykład renesansowej retoryki, wykorzystując informacje zawarte w tekście Korolki

– *wyciąga wnioski na temat związków literatury renesansu z wzorcami antycznym

Rozwój języka polskiego – przemiany w polskiej deklinacji

1

– wskazuje i objaśnia archaiczne formy wyrazowe występujące w poznanych tekstach renesansowych (m.in. archaiczne formy polskiej deklinacji), podaje ich współczesne odpowiedniki

– wymienia główne okresy w rozwoju polszczyzny

– wyjaśnia pojęcia normy językowej i powszechnego zwyczaju językowego

– omawia najważniejsze zmiany w polskiej deklinacji (zakres wiadomości z podręcznika)

– podaje przykłady rozbieżności między uzusem i normą językową

5. Wobec zagadki losu i nieuchronności śmierci

Człowiek wobec zagadki losu, czyli niepokoje renesansowe, które burzą pogodny obraz epoki

2–3

J. Kochanowski, Pieśń IX, ks. II; 0 żywocie ludzkim; *Pieśń III, ks. II *Człowiek Boże

igrzysko

(A) J. Kochanowski, Do snu; Pieśń XI, ks. I; Pieśń IV, Fragmenta

(A) *M. de Montaigne, z Prób: Jako filozofować znaczy uczyć się umierać (fragm.)

J. Błoński, [Kochanowski i fortuna]

(A) B. Otwinowska, Sen w poezji Jana Kochanowskiego (fragm.)

E. Stachura, Życie to nie teatr

PROPONOWANE

KONTEKSTY

grafika:

– komentuje pieśni i fraszki, zwracając uwagę na ich charakter filozoficzno-refleksyjny

– interpretuje czytane utwory, zwracając uwagę na kontekst gatunkowy (pieśń, fraszka)

– na podstawie czytanych utworów charakteryzuje niepokoje ludzi renesansu

– w pieśniach i fraszkach wskazuje toposy (świat-teatr, człowiek-Boże igrzysko, Fortuna) i określa ich znaczenie

– wyjaśnia, jakie sensy zawierał w sobie topos Fortuny (np. wykorzystując XVI-wieczną ilustrację)

– rekonstruuje renesansowy wzorzec mędrca, nieczułego na odmiany losu; wyjaśnia, jaką rolę pełniło w tym wzorcu pojęcie cnoty

– rozróżnia znaczenie podstawowe i metaforyczne wskazanych wyrazów (np. teatr, gra, fortuna)

– charakteryzuje poetykę czytanych utworów Kochanowskiego: budowę stroficzną, wersyfikację, sposób kształtowania monologu lirycznego (nadawcę i odbiorcę), funkcję zauważonych środków stylistycznych itp.

– czyta ze zrozumieniem teksty Błońskiego (A) i Otwinowskiej

– w wierszu Stachury odnajduje topos świata-

-teatru i określa jego funkcję

– interpretuje czytane utwory, wykorzystując kontekst filozoficzny

– określa, jak w czytanych pieśniach Kochanowskiego jest opisana natura świata; porównuje je z Hymnem

– rozważa, jak twórcy renesansu godzili świadomość zmienności losu z ideałem godności człowieka

– wskazuje filozoficzny (przede wszystkim stoicki) rodowód ideału mędrca opisanego w czytanych utworach

– komentuje pojęcie cnoty jako wartości, wskazując jej źródła filozoficzne

– wskazując motywy śmierci, przemijania, zmienności itp. w poezji i malarstwie renesansu, wnioskuje o zmianach zachodzących w światopoglądzie epoki

– analizuje czytane utwory: stawia hipotezy interpretacyjne i weryfikuje je na podstawie elementów wiersza; *samodzielnie formułuje wnioski interpretacyjne

– do interpretacji pieśni Kochanowskiego wykorzystuje wiadomości zawarte w tekstach o fortunie (Błońskiego) (A) i o śnie (Otwinowskiej)

– (A) czyta ze zrozumieniem fragment eseju Montaigne'a; przedstawia sens utworu własnymi słowami

– interpretuje wiersz Stachury, odnajdując w nim topos świata-teatru

F

Koło Fortuny

Kryzys renesansowego

optymizmu

3–4 +*1

J. Kochanowski, Treny: IX, X, XI,

XIX (*lub cały cykl)

(A) *W. Weintraub, Religia Kochanowskiego (fragm.)

(A) *S. Grzeszczuk, [„Treny” – pamiętnik cierpienia]

B. Leśmian, Do siostry

W. Broniewski, Firanka

PROPONOWANE KONTEKSTY

malarstwo:

H. B. Grien, Śmierć i dziewczyna, Siedem faz życia kobiety

D. Ghirlandaio, Dziadek i wnuk

– interpretuje treny, wykorzystując kontekst biograficzny (rozpacz ojca); charakteryzuje kreację podmiotu lirycznego

– opisuje uczucia wyrażone w trenach i wskazuje poetyckie środki, jakimi zostały one oddane

– wyjaśnia, jakim gatunkiem jest tren, wskazując jego antyczny rodowód

– wskazuje pytania filozoficzne (dylematy) obecne w czytanych trenach

– przedstawia polemikę poety z własną filozofią życiową w Trenie IX, X i XI

– wyjaśnia, jak w Trenie XIX został wykorzystany motyw snu

– *określa, jaki charakter ma humanizm, do którego dochodzi poeta w Trenach

– *analizuje kompozycję Trenów jako cyklu, odnajduje rządzącą nią zasadę

– (A) *czyta ze zrozumieniem opracowania dotyczące myśli Kochanowskiego

– na przykładzie czytanych wierszy współczesnych określa znaczenie trenu w poezji XX w.

– charakteryzuje wizję świata zawartą w Trenach

– w wybranych trenach odnajduje zasady renesansowego klasycyzmu

– analizuje styl Trenów, *dostrzegającego odmienność od klasycyzmu wcześniejszych utworów poety

– przedstawia przełom światopoglądowy Kochanowskiego, jaki obrazują Treny (porównując Tren X i XIX – lub *uwzględniając cały cykl)

– * porównuje przesłanie obrazów Griena i Ghirlandaia oraz Trenów

– *interpretuje cykl Kochanowskiego jako poemat filozoficzny

– *w cyklu Trenów rozpoznaje wzorzec kompozycyjny gatunku (wychwalenie zalet i cnót zmarłego, wyrażenie wielkości straty, demonstracja żalu, pomiarkowanie i konsolacja)

– (A) *wyjaśnia termin: humanizm chrześcijański

– na podstawie znanych utworów Kochanowskiego wnioskuje, jak zmieniała się filozofia epoki

– (A) *w czytanych opracowaniach znajduje informacje służące pogłębieniu lektury Trenów; selekcjonuje je, przetwarza i wykorzystuje we własnych wypowiedziach

– interpretuje wiersze Leśmiana i Broniewskiego

BAROK

1. Człowiek wobec nieskończoności. Pytanie o sens istnienia

Człowiek wobec nieskończoności.

Barokowa wizja bytu człowieka w świecie

2+*1

M. Sęp-Szarzyński, Sonet II, Sonet IIII

*J. Donne, Sonet XIV

*W. Potocki, Człowiek – igrzysko Boże (fragm.)

(A) *Z. Morsztyn, Epitalamium Jego Mości Panu Janowi z Mierznia Mierzyńskiemu (fragm.)

(A) *S. H. Lubomirski, Adverbia moralia (fragm.)

W. Szekspir, [Życie to teatr: Monolog Mak-

beta], [Monolog Hamleta]

(A) W. Szekspir, Jak wam się podoba (fragm.)

G. Bruno, [O niezmierzonym wszechświecie]

B. Pascal, Myśli (fragm.)

(A) J. Sokołowska, [Filozofia Giordana Bruna]

– charakteryzuje wizję Boga, świata i człowieka przedstawioną w sonetach Sępa-

-Szarzyńskiego (znikomość i wielkość człowieka; koncepcja bytu ludzkiego jako „wiecznej wojny”)

– w wierszach Sępa-Szarzyńskiego odnajduje kryzys typowej dla renesansu wiary w człowieka

– *interpretuje wiersz Potockiego, odnajdując w nim topos człowieka-Bożego igrzyska; określa funkcję tego toposu

– (A) *charakteryzuje obraz człowieka i świata przedstawiony w utworach Z. Morsztyna i S. H. Lubomirskiego; rozpoznaje zawarte w nich toposy

– we fragmentach dramatów Szekspira odnajduje topos świata-teatru; określa wyłaniającą się z nich wizję człowieka

– porównuje renesansowy i barokowy obraz Boga, świata i człowieka (np. w Hymnie Kochanowskiego i sonetach Sępa-

-Szarzyńskiego *oraz innych wierszach poetów barokowych)

– w utworach Sępa-Szarzyńskiego (*i innych poetów) wskazuje środki stylistyczne typowe dla baroku – zwłaszcza na poziomie składni i frazeologii oraz ukształtowania brzmieniowego; dostrzega ich związek z wizją świata zawartą w utworach

– wyjaśnia terminy, odnosząc je do odpowiednich fragmentów czytanych wierszy: inwersja składniowa, przerzutnia, antyteza, oksymoron, peryfraza

– w poznawanych wierszach oraz dziełach sztuki wskazuje cechy stylu barokowego (niepokój, nieład, skomplikowanie, niejasność, dysharmonia)

– * swoimi słowami opisuje obraz świata i człowieka przedstawiony w czytanych tekstach filozoficznych

– podaje podstawowe wiadomości o epoce baroku (na podstawie podręcznika)

– analizuje i interpretuje sonety Sępa-

-Szarzyńskiego

– przedstawia wizję Boga, człowieka i świata w poezji Sępa-Szarzyńskiego; *odnajduje jej kontekst filozoficzny

– *wyjaśnia, czym była XVII-wieczna poezja metafizyczna, odnajduje jej cechy w wierszu Donne’a

– wyjaśnia związek toposów: świata-teatru oraz człowieka-Bożego igrzyska z barokową wizją świata i człowieka

– *porównuje przejawy stylu barokowego w poezji (na podstawie czytanych wierszy) i sztuce (architektura, rzeźba – na podstawie ilustracji z podręcznika)

– wyjaśnia, jaki był wpływ kontrreformacji (zwłaszcza zakonu jezuitów) na sztukę; *opisuje wygląd barokowych kościołów jezuickich

– komentuje czytane fragmenty dzieł Bruna i Pascala (wyłaniający się z nich obraz człowieka i świata, sposób pojmowania nieskończoności); *wykorzystuje je jako kontekst interpretacyjny czytanych wierszy

– *na podstawie utworów literackich i fragmentów dzieł filozoficznych przedstawia, jak zmieniała się na przełomie renesansu i baroku wizja człowieka, świata i Boga (redaguje dłuższą wypowiedź ustną i pisemną)

Dramat ludzkich namiętności; człowiek w teatrze świata

6+*3

W. Szekspir, Makbet (dramat czytany w całości)

*W. Szekspir, Hamlet (całość lub fragmenty)

Z. Herbert, Tren Fortynbrasa

A. Harbage, Posłowie do „Makbeta” (fragm.) fakultatywnie

jedna ze słynnych adaptacji filmowych wybranego dramatu Szekspira, np.:

Tron we krwi (reż. A. Kurosawa),

Hamlet (reż. L. Olivier),

Otello (reż. O. Welles lub F. Zeffirelli),

Romeo i Julia (reż. F. Zeffirelli lub B. Luhrmann)

– streszcza (opowiada) przebieg wydarzeń ukazanych w Makbecie

– określa przestrzeń sceniczną, w której rozgrywa się akcja dramatu

– charakteryzuje bohaterów Makbeta, ocenia ich decyzje, wskazuje motywy postępowania; stosuje słownictwo oceniające i wartościujące, uzasadnia swoje sądy

– w znanych dramatach odnajduje topos życia-teatru i odnosi go do ogólnego obrazu człowieka i świata w twórczości Szekspira

– wymienia kreacje najważniejszych postaci Szekspirowskich i krótko je charakteryzuje (na podstawie podręcznika)

– *rozważa, dlaczego Hamleta uznaje się za jednego z najważniejszych bohaterów literatury europejskiej

– *odwołując się do dramatu, wyjaśnia znaczenie słowa „hamletyzować”

– określa, jakie postawy (koncepcje władzy) symbolizują Hamlet i Fortynbras w wierszu Herberta

– przedstawia postać Szekspira, wykorzystując wiadomości z podręcznika, *a także samodzielnie znalezione dane z innych źródeł

– przedstawia najważniejsze cechy dramatu Szekspirowskiego (złamanie zasad trzech jedności i decorum, budowa, bohaterowie, nowa koncepcja tragizmu itd.), odnosząc je do znanego utworu

fakultatywnie

– wypowiada się na temat obejrzanej filmowej adaptacji dramatu Szekspira

– wskazuje charakterystyczne środki filmowe służące przekazaniu idei dzieła

– pisze recenzję filmu

– na podstawie poznanych utworów określa, jaka wizja człowieka i świata wyłania się z dramatów Szekspira; *odnosi ją do filozofii baroku

– interpretuje Makbeta jako dramat władzy i namiętności ludzkich

– opisuje przemiany zachodzące w psychice Makbeta i lady Makbet (odwołując się do tekstu i określając środki literackie, jakimi są ukazane)

– wyjaśnia, dlaczego postacie Hamleta, Makbeta, Lady Makbet, Romea i Julii stały się ponadczasowymi znakami kultury europejskiej

– interpretuje wiersz Herberta (sposób ukształtowania monologu lirycznego, podmiot liryczny i adresat, metaforyka, wartości itp.); wyjaśnia, na czym polega uniwersalność przeciwstawionych sobie postaw

– charakteryzuje język i styl dramatu Szekspirowskiego (m.in. wskazuje słownictwo z różnych zakresów stylistycznych)

– *w poznanym dramacie wskazuje obecność różnych konwencji stylistycznych (prowadzących do złamania zasady decorum)

– porównuje dramat Szekspirowski z dramatem antycznym

– podaje podstawowe wiadomości o teatrze elżbietańskim (na podstawie podręcznika *i samodzielnie znalezionych źródeł

fakultatywnie

– określa, w jakiej relacji do pierwowzoru literackiego pozostaje dzieło filmowe (np. kreacje postaci, przesłanie, wizja świata); wypowiada własne sądy i opinie

– *porównuje język literatury i język filmu

– *wskazuje filmowe środki wyrazu i określa ich funkcje; opowiada o warsztacie pracy reżysera filmowego

„Na deskach świat oznaczających…” (F)

1(F)

wybrany spektakl teatralny zrealizowany na podstawie dramatu Szekspira (ew. nagranie Teatru Telewizji)

– komentuje obejrzany spektakl; przedstawia własne refleksje, stosując słownictwo oceniające i wartościujące

– wskazuje teatralne środki wyrazu i określa ich funkcje

– ocenia sceniczne kreacje postaci i porównuje je z literackimi pierwowzorami

– pisze recenzję teatralną

– w swoich wypowiedziach poprawnie stosuje terminologię związaną z teatrem

– formułuje oceny estetyczne; uzasadnia własne sądy

– porównuje spektakl z literackim pierwowzorem, uwzględniając różne elementy dzieła (przestrzeń sceniczna, bohaterowie, zdarzenia, kompozycja, warstwa ideowa)

– określa, jaka jest reżyserska koncepcja dramatu wystawionego na scenie

– *wskazuje teatralne środki wyrazu artystycznego i określa ich związek z koncepcją całości przedstawienia (inscenizacji); opowiada o warsztacie pracy reżysera teatralnego

Praca klasowa nr 3 wraz z poprawą

3

2. Wobec śmierci i nieubłaganego upływu czasu

Człowiek wobec śmierci i przemijania, czyli o nietrwałości wszystkiego, co doczesne

2+*1

M. Sęp-Szarzyński, Sonet I; *Epitafium Rzymowi

D. Naborowski, Krótkość żywota, *Róża

(A) *D. Naborowski, Cnota grunt wszytkiemu (fragm.)

(A) *W. Potocki, Wszystko, prócz cnoty, skazie i śmierci podległo (fragm.)

*H. King, Rozmyślanie o północy J. Białostocki, Człowiek i zwierciadło w malarstwie (fragm.)

(A) P. Ariès, [Alegorie czasu i śmierci w twórczości siedemnastego wieku]

PROPONOWANE KONTEKSTY

malarstwo epoki zawierające motywy wanitatywne, np.:

P. Claesz, Martwa natura

F. Hals, Młodzieniec trzymający czaszkę

Caravaggio, Narcyz nad źródłem

J. de Valdes Leal, Alegoria marności świata T aniec śmierci z kościoła Bernardynów w Krakowie

– interpretuje czytane wiersze, odnajdując w nich świadomość przemijania, nietrwałości, zmienności

– rozpoznaje w czytanych wierszach i malarstwie topos marności (vanitas); określa wiążące się z nim znaczenia, wyjaśnia pochodzenie motywu i jego nazwy (Księga Koheleta)

– w poznanych wierszach i malarstwie odnajduje, a następnie wyjaśnia symbole związane z toposem marności

– analizuje zawartą w podręczniku przykładową interpretację sonetu Sępa-

-Szarzyńskiego, sporządza jej streszczenie logiczne – (A) *określa miejsce cnoty w barokowej koncepcji człowieka i świata (nietrwałość i marność spraw ziemskich)

– w czytanych wierszach wskazuje typowe dla baroku środki artystyczne (np. oksymoron, antyteza, paradoks, inwersja składniowa, przerzutnia, wyliczenia i nagromadzenia, kalambur, instrumentacja głoskowa) i określa ich funkcje

– omawia znaczenia barokowych alegorii i symboli obecnych w poznawanych utworach literackich i obrazach (np. róża, zwierciadło)

– porównuje sposoby ukazania tych samych idei i motywów (czas, śmierć, marność) w dziełach różnych sztuk (malarstwo, poezja) za pomocą różnych tworzyw

– podaje definicje gatunków literackich: epitafium, panegiryk, *sylwa

– czyta ze zrozumieniem fragmenty literatury naukowej dotyczącej sztuki baroku; *znalezione w nich informacje wykorzystuje do pogłębienia własnych interpretacji dzieł tej epoki

– analizuje i interpretuje czytane wiersze, odnajdując w nich barokową wizję świata i człowieka

– wnioskuje, dlaczego topos marności zdominował kulturę baroku; *odwołuje się do filozofii epoki

– (A) *porównuje renesansowe i barokowe rozumienie cnoty

– analizuje stylistyczne środki językowe występujące w czytanych wierszach (leksyka, frazeologia, ukształtowanie brzmieniowe, składnia)

– *na podstawie wierszy Naborowskiego wyjaśnia, czym był manieryzm

– *określa i interpretuje symbolikę różw wierszu Naborowskiego

– *podaje podstawowe informacje biograficzne o Naborowskim (na podstawie podręcznika)

– odwołując się do konkretnych utworów, wyjaśnia związek stylu barokowego ze światopoglądem epoki

– na podstawie poznanych utworów oraz literatury przedmiotu przygotowuje dłuższą wypowiedź na temat motywu marności w sztuce baroku; wygłaszają, odwołując się do samodzielnie opracowanego konspektu

– *na podstawie poznanych dzieł oraz literatury przedmiotu pisze esejpt. „Okrutna wyobraźnia twórców epoki baroku”

Dialogi poetów współczesnych z tradycją baroku

temat fakultatywny

1(F)

J. M. Rymkiewicz, Epitafium dla Rzymu, Róża oddana Danielowi Naborowskiemu

Dlaczego właśnie klasycyzm? – rozmowa z J. M. Rymkiewiczem

– interpretuje wiersze Rymkiewicza, dostrzegając ich związek z tradycją baroku: obecność motywu vanitas, nawiązania do stylu barokowego

– określa, w jaki sposób te same motywy i symbole wykorzystuje sztuka różnych czasów (na przykładzie poezji barokowej i wierszy Rymkiewicza)

– czyta ze zrozumieniem wywiad z Rymkiewiczem

– analizuje i interpretuje czytane wiersze: formułuje hipotezy interpretacyjne, a następnie weryfikuje je po przeanalizowaniu poetyki utworu (ukształtowanie brzmieniowe, obrazy poetyckie, symbole itp.)

– *przeprowadza interpretację porównawczą wierszy Sępa-Szarzyńskiego (Epitafium Rzymowi) i Rymkiewicza (Epitafium dla Rzymu) oraz Naborowskiego (Róża) i Rymkiewicza (Róża oddana Danielowi Naborowskiemu)

3. Wszystko jest iluzją. O estetyce barokowej

Wszystko jest iluzją…

2

J. A. Morsztyn, Niestatek

*W. Potocki, Niechaj śpi pijany

Z. Morsztyn, Żywot – sen i cień

P. Calderon de la Barca, Życie jest snem (fragm.)

(A) *M. K. Sarbiewski, [Niestety, łudzim się...]

(A) *S. H. Lubomirski, Eklezjastes (fragm.)

(A) *D. Naborowski, Cień K. Mrowcewicz, Wielki sen (fragm.)

(A) *K. Mrowcewicz, [Daniel Naborowski – poeta metafizyczny]

Kartezjusz, Medytacje o pierwszej filozofii (fragm.)

PROPONOWANE KONTEKSTY

architektura:

kościół San Carlo alle Quattro Fontane w Rzymie

malarstwo: A. Pozzo, Kopuła

– interpretuje wiersze, wskazując w nich motyw zmienności, niestałości i złudzenia

– w czytanych wierszach wskazuje środki stylistyczne tworzące barokową poetykę iluzji (inwersja, przerzutnia, *ekwiwokacja, kalambur, antyteza, oksymoron, paradoks); wyjaśnia, na czym one polegają

– rozpoznaje styl barokowy w czytanych utworach i dziełach sztuki

– odwołując się do konkretnych dzieł z podręcznika, wskazuje efekt iluzji w architekturze i malarstwie (iluzjonizm)

– *w wierszach Z. Morsztyna i W. Potockiego oraz w dramacie Calderona wskazuje topos życia-snu; interpretuje go w kontekście barokowej wizji świata, dostrzega jego związek z motywem vanitas

– czyta ze zrozumieniem fragment książki Mrowcewicza

– wyjaśnia pojęcie „eufemizm” i podaje jego przykłady

– opisuje językowy obraz świata współczesnego: eufemistyczne sposoby określania śmierci, starości, cierpienia w kulturze współczesnej

– podaje przykłady kalamburów i antytez (środków typowych dla stylu barokowego) we współczesnych tekstach kultury masowej

– wyjaśnia podstawowe założenia racjonalizmu

– interpretuje barokową estetykę iluzji jako wyraz światopoglądu epoki (zakwestionowanie świadectwa ludzkich zmysłów)

– rozpoznaje zasadę kompozycyjną wiersza J. A. Morsztyna i określa, jaka koncepcja piękna została w ten sposób zaprezentowana

– określa wspólne znaczenia toposów: życia-snu, życia-teatru i vanitas, odnosi je do barokowej wizji świata i człowieka

– *wymienia najważniejszych kompozytorów baroku; określa źródła popularności opery

– *w wierszach Z. Morsztyna i W. Potockiego oraz w dramacie Calderona wskazuje topos życia-snu; interpretuje go w kontekście barokowej wizji świata, dostrzega jego związek z motywem vanitas

– czyta ze zrozumieniem fragment książki Mrowcewicza

– wyjaśnia pojęcie „eufemizm” i podaje jego przykłady

– opisuje językowy obraz świata współczesnego: eufemistyczne sposoby określania śmierci, starości, cierpienia w kulturze współczesnej

– podaje przykłady kalamburów i antytez (środków typowych dla stylu barokowego) we współczesnych tekstach kultury masowej

– wyjaśnia podstawowe założenia racjonalizmu

Komedia ludzkich charakterów

4

Molier, Świętoszek (dramat czytany w całości)

PROPONOWANE KONTEKSTY malarstwo:

P. Patel, Widok pałacu w Wersalu

H. Rigaud, Portret Ludwika XIV

– streszcza przebieg wydarzeń ukazanych w Świętoszku

– charakteryzuje bohaterów dramatu Moliera, zwracając uwagę na elementy satyry społecznej

– interpretuje Świętoszka jako komedię charakterów, odkrywając jednocześnie gorzką wymowę utworu

– wskazuje środki artystyczne tworzące portrety bohaterów (np. karykaturę, wyolbrzymienie, środki tworzące komizm)

– rozróżnia rodzaje komizmu (odnajdując je w dramacie): komizm słowa, postaci, sytuacji

– wyjaśnia, na czym polega uniwersalna wymowa utworu Moliera

– wyjaśnia znaczenia wyrazów: świętoszek, bigot, dewot

– podaje podstawowe informacje o klasycyzmie francuskim XVII w. (na podstawie podręcznika *i samodzielnie znalezionych wiadomości z różnych źródeł), odnosząc je do konkretnych przykładów (np. układ ogrodów w Wersalu)

– interpretuje dramat Moliera jako demaskowanie przed widzem iluzji ludzkich postaw

– w postaciach dramatu odnajduje charaktery epoki i jej realia społeczne: obłudny dewot, dewotka, relacje rodzinne, sposób zawierania małżeństw itp.

– dostrzega sztuczność zakończenia i odkrywa zawartą w utworze przestrogę

– pogłębia charakterystykę Tartuffe’a, wskazując historyczne i uniwersalne uwarunkowania reprezentowanej przez niego postawy

– wnioskuje, dlaczego postawę „świętoszka” autor uważa za szczególnie niebezpieczną społecznie

– *podaje informacje o Molierze i jego czasach na podstawie podręcznika i samodzielnie znalezionych wiadomości z różnych źródeł; przedstawia je w postaci referatu ilustrowanego różnymi materiałami

– wskazuje w *Świętoszku cechy dramatu klasycystycznego

Barokowa estetyka brzydoty

*1

*W. Potocki, Człowiek

*Rembrandt, Tusza wołowa w rzeźni

– *interpretuje wiersz Potockiego, określając, jaką funkcję pełnią w nim motywy brzydoty i rozkładu

– *na podstawie informacji z podręcznika przedstawia poglądy filozofów XVII w. na piękno

– *porównuje wiersz Potockiego i obraz Rembrandta; określa, jaką funkcję pełni motyw brzydoty w każdym z nich

– *barokową fascynację brzydotą wiąże z filozofią epoki

– *wskazuje przykłady relatywności ocen estetycznych w sztuce współczesnej

– *wskazuje różne przykłady funkcjonowania motywów rozkładu, śmierci i brzydoty w sztuce baroku

Dzieła „rozmawiajace” ze sobą

temat fakultatywny

1(F)

S. Grochowiak, Lekcja anatomii (Rembrandta)

Rembrandt, Lekcja anatomii doktora Tulpa

– wiersz współczesnego poety odczytuje jako reinterpretację obrazu XVII-wiecznego malarza

– w wierszu Grochowiaka rozpoznaje lirykę roli

– interpretuje obraz i wiersz; formułuje wnioski na temat podobnych idei wyrażanych językiem różnych sztuk

– analizuje i interpretuje wiersz współczesny

4. Dwie miłości – świat i Bóg

Dwie miłości – świat i Bóg

3+*1

M. Sęp-Szarzyński, Sonet V

(A) *M. Sęp-Szarzyński, Do Kasie (fragm.)

(A) *Z. Morsztyn, Emblema 51 (fragm.)

D. Naborowski, Na oczy królewny angielskiej

J. A. Morsztyn, 0 swej pannie, Do tejże, Do trupa

*S. Twardowski, Nadobna Paskwalina (fragm.)

G. Marino, Adon (fragm.)

(A) *Sz. Zimorowic, z Roksolanek…: Bellonia (fragm.), Amarant

(A) *A. Karpiński, [O wierszu „Do Kasie” Mikołaja Sępa-

-Szarzyńskiego] (A) *Cz. Hernas, [Antynomie miłości w poezji Jana Andrzeja Morsztyna]

(A) *Cz. Hernas, [Rozkosze miłości w poezji Szymona Zimorowica]

PROPONOWANE

KONTEKSTY

malarstwo:

G. de La Tour, Maria Magdalena

G. Arcimboldo, Jesień (i inne dostępne obrazy) P. Rubens, Ogród miłości

– interpretuje czytane utwory, rozpoznając w nich charakterystyczne cechy stylu barokowego

– na podstawie sonetu Sępa-Szarzyńskiego przedstawia rozdarcie między pragnieniem ziemskich rozkoszy a poczuciem ich nietrwałości

– odwołując się do tekstów, wyjaśnia terminy: koncept barokowy, konceptyzm, marinizm

– określa, na czym polegają koncepty stanowiące podstawę omawianych utworów; odnajduje i interpretuje ich puenty

– wskazuje środki stylistyczne typowe dla poezji konceptycznej (np. porównanie, przeciwstawienie, paradoks, oksymoron, antyteza, gradacja, wyliczenie, nagromadzenie, kompozycja łańcuchowa, ekwiwokacja, *kalambur, figura sumacji) i określa ich funkcje

– komentuje charakterystyczne cechy składni, leksyki i frazeologii czytanych utworów

– *wskazuje powtarzające się w poezji barokowej motywy związane z miłością (ogień i lód, czary, służba, wojna, ogród itp.), określa związane z nimi znaczenia

– *odnajduje w czytanych tekstach (np. Do trupa) topos miłości i śmierci, interpretuje sposób jego ujęcia

– na podstawie poznanych utworów opisuje konwencję barokowej miłości dworskiej

– odwołując się do przykładów poezji i malarstwa, przedstawia sposób ukazywania kobiety w sztuce baroku

– analizuje znaczenia dosłowne i przenośne związane z nazwami kolorów w języku polskim; na tej podstawie wyjaśnia, czym jest językowy obraz świata (wskazuje stałe wartości znaczeniowe związane z nazwami kolorów)

– podaje przykłady stereotypów będących składnikiem językowego obrazu świata

– analizuje i interpretuje utwory, odnajdując w nich dramatyczny obraz egzystencji człowieka (*odwołuje się do kontekstu światopoglądowego epoki)

– rozważa, w jaki sposób w czytanych tekstach zostały ukazane podstawowe problemy egzystencjalne: miłość, cierpienie, śmierć

– *określa role, w jakich występuje podmiot liryczny wierszy (zakochany) i adresatka (kobieta)

– wyjaśnia termin „akrostych”

– podaje podstawowe wiadomości o najwybitniejszych twórcach barokowej poezji konceptycznej (J. A. Morsztynie, D. Naborowskim)

– *prezentuje postać J. A. Morsztyna jako polskiego marinisty (na podstawie wiadomości i tekstów z podręcznika (A) oraz dostępnej literatury przedmiotu)

– *porównuje sposób opisania urody kobiecej we fragmencie romansu Twardowskiego Nadobna Paskwalina i fragmencie Pieśni świętojańskiej o Sobótce Kochanowskiego (Panna XI)

– (A) *wyjaśnia, czym jest poezja emblematyczna (na podstawie wiersza Z. Morsztyna wraz z ryciną)

– (A) czyta ze zrozumieniem teksty poświęcone analizie barokowej poezji miłosnej; znajduje informacje pogłębiające własne interpretacje czytanych wierszy

– wskazuje przykłady wykorzystania konceptu w tekstach współczesnych reklam

– *na podstawie samodzielnie zgromadzonego materiału opracowuje zagadnienie: Językowy obraz świata zawarty w nazwach kolorów

Śmierć mówi: „I ja jestem w Arkadii…”

temat fakultatywny

1(F)

N. Poussin, Et in Arcadia ego

W. Maj, Et In Arcadia ego

– odnajduje topos Arkadii przedstawiony na obrazie Poussina

– wskazuje topos Arkadii jako kontekst kulturowy wiersza Maja

– przedstawia pochodzenie toposu Arkadii i związane z nim znaczenia

– określa znaczenia, jakie motyw arkadyjski wnosi do omawianych dzieł (obrazu i wiersza)

– interpretuje obraz Poussina, wskazując jego cechy barokowe i określając sposób potraktowania przez malarza motywu Arkadii

– przeprowadza interpretację porównawczą XVII-wiecznego obrazu i wiersza współczesnego poety

– wyjaśnia, na czym polega uniwersalność toposu Arkadii w kulturze europejskiej

Blaski i cienie sztuki baroku – synteza

1

U. Eco, [Luneta Arystotelesowska]

(A) *W. Tatarkiewicz, Estetyka baroku (fragm.)

PROPONOWANE KONTEKSTY

architektura:

kościoły barokowe, np.

Il Gesù w Rzymie,

Bazylika św. Piotra w Rzymie,

kościół Świętych Piotra i Pawła w Krakowie

rzeźba:

G. Bernini, Ekstaza świętej Teresy

oraz inne dzieła sztuki baroku, np. z podręcznika i książek M. Poprzęckiej: Galeria. Sztuka patrzenia, Kochankowie z masakrą w tle i inne eseje o malarstwie historycznym, Wydawnictwo

STENTOR

– czyta ze zrozumieniem tekst Eco

– *określa, jakie znaczenie dla literatury miała Poetyka Arystotelesa (i inne poetyki normatywne)

– swoimi słowami wyjaśnia, na czym polega poetyckie widzenie świata

– na przykładzie wybranych przez siebie utworów poetyckich i dzieł sztuki (malarstwo, rzeźba, architektura) syntetycznie omawia cechy sztuki baroku

– redaguje dłuższą spójną wypowiedź na temat sztuki baroku, wygłasza ją; dba o to, by wypowiedź była stosowna i udana

– poprawnie używa terminów: barok, kontrreformacja, sztuka iluzjonistyczna, koncept barokowy, marinizm, *manieryzm itp.

– interpretując wybrane dzieła, zwraca uwagę na cechy stylu barokowego (niepokój, ruch, nieład, niejasność, dysharmonia, zmysłowość itd.)

– swoimi słowami przedstawia myśl zawartą w eseju Eco (mechanizm tworzenia metafor), *przywołując jako kontekst Poetykę Arystotelesa

– *formułuje oceny i opinie na temat możliwości ujęcia sztuki poetyckiej w system reguł

– *tworzy poetyckie opisy różnych przedmiotów

– dociera do różnych źródeł informacji na temat sztuki baroku, znajduje przykłady dzieł barokowych i ich opisów (w dostępnej literaturze przedmiotu, a także na stronach internetowych)

– gromadzi, selekcjonuje, porządkuje i syntetyzuje znalezione samodzielnie informacje; tworzy plan własnej wypowiedzi na zadany temat

– wygłasza referat na temat sztuki baroku, dbając o jego poprawną, uporządkowaną kompozycję i o komunikatywną formę przekazu

– *referat ilustruje prezentacją dzieł sztuki przygotowaną w znanym programie komputerowym (np. Power Point)

5. W kręgu sarmatyzmu

Dwa oblicza sarmatyzmu

3–4

W. Potocki, Wojna chocimska (fragm.)

J. Ch. Pasek, Pamiętniki (fragm.)

*J. Sobieski, List do Marysieńki (fragm.)

*W. Potocki, Veto albo nie pozwalam

J. Tazbir, [Na styku kultur i systemów politycznych]

(A) *J. Maciejewski, Sarmatyzm jako formacja kulturowa (fragm.)

(A) *J. Pelc, Różni Sarmaci i nie-Sarmaci (fragm.)

E. Bryll, Portret sarmacki

PROPONOWANE KONTEKSTY

malarstwo:

sarmacki portret trumienny

temat fakultatywny

film:

Potop, reż. J. Hoffman

– czyta wymienione utwory, odnajdując w nich świadectwo rodzimej kultury szlacheckiej (jako zapis obyczajów, stylu życia, mentalności, wyznawanych wartości itp.)

– określa dwa oblicza sarmatyzmu wyłaniające się z czytanych utworów:

• od umiłowania wolności – do samowoli

• od waleczności i tradycji rycerskiej – do awanturnictwa i warcholstwa

• od gościnności – do życia ponad stan

• od przywiązania do tradycji – do ksenofobii

• od religijności i katolicyzmu – do zabobonności

– we fragmencie Wojny chocimskiej rozpoznaje cechy oracji; określa, jakimi argumentami mówca stara się zachęcić szlachtę do walki

– interpretuje obecność scen batalistycznych w różnych utworach; wnioskuje na ich podstawie o wartościach ważnych dla ówczesnej szlachty (etos rycerski)

– określa, jaką rolę w systemie wartości sarmackiej szlachty odgrywała idea „przedmurza chrześcijaństwa”

– wyjaśnia pojęcia: Sarmata, sarmatyzm

– wymienia gatunki literackie związane z nurtem sarmackim: pamiętniki, diariusze, listy, epos barokowy; charakteryzuje je na podstawie czytanych utworów

– na podstawie stylu Paska wymienia najważniejsze cechy polszczyzny szlacheckiej

– w języku czytanych utworów wskazuje przykłady makaronizowania; wyjaśnia termin i pochodzenie zjawiska (rola łaciny w modelu kształcenia w kolegiach jezuickich)

– określa stosunek do tradycji sarmackiej w wierszach Brylla

– omawia sarmatyzm jako formację kulturową przejawiającą się w różnych obszarach życia i kultury

– *określa zespół wartości i postaw związanych z postacią Sarmaty: kult rycerskości, demokracja szlachecka, wolność, honor, przywiązanie do własnego dziedzictwa itp.

– wskazuje inne – poza literaturą – zjawiska związane z kulturą sarmacką, np. dwór szlachecki, strój, ceremoniał (uczty, zaślubiny, pogrzeby itp.), portret trumienny; krótko je charakteryzuje, *odnajdując w nich odzwierciedlenie ważnych dla Sarmatów wartości

– czyta ze zrozumieniem fragmenty literatury przedmiotu, znalezione w nich informacje wykorzystuje we własnych wypowiedziach na temat poznanych utworów

– zbiera wiadomości dotyczące kultury sarmackiej z różnych źródeł; selekcjonuje, porządkuje i przetwarza znalezione informacje; buduje dłuższą wypowiedź (*referat)

– objaśnia etymologię słów: Sarmata, sarmatyzm

– *analizuje sceny batalistyczne w Wojnie chocimskiej i Pamiętnikach Paska pod względem słownictwa, frazeologii i składni

– omawia cechy języka i stylu Paska; wskazuje barokową składnię zdań, makaronizmy i inne językowe wykładniki „ozdobności” i kwiecistości stylu

– *w czytanych utworach zauważa obecność retoryki barokowej

– analizuje styl listu Jana III Sobieskiego; określa, jak wyraża on uczucia do żony

– interpretuje wiersze Brylla jako rozrachunek z dziedzictwem sarmatyzmu

Obraz Polski sarmackiej – w powieści Sienkiewicza

6

H. Sienkiewicz, Potop (powieść czytana w całości) fakultatywnie:

Film – wybrana część Trylogii w reż. J. Hoffmana

– wyjaśnia, dlaczego Potop jest powieścią historyczną

– sytuuje powieść w różnych kontekstach (Polska w XVII wieku – i w 2 poł. XIX w.)

– określa miejsce historii i fikcji w utworze

– odwołując się do konkretnych fragmentów, przedstawia zawarty w powieści obraz życia XVII-wiecznej szlachty (rozwarstwienie, obyczaje, kultura materialna, mentalność, system wartości…)

– streszcza wskazane wątki

– charakteryzuje postacie (historyczne i fikcyjne) oraz kryteria ich oceny

– porównuje ukazany w powieści obraz magnaterii i średniej szlachty

– wskazuje sposoby heroizacji i sakralizacji wybranych bohaterów

– wskazuje nawiązania do etosu rycerskiego

– wskazuje mechanizmy kreowania wybranych typów postaci (np. zdrajców)

– wyjaśnia tytułową metaforę potopu, znajdując odpowiednie fragmenty powieści

– charakteryzuje sposób przedstawienia w utworze wojny (na podstawie konkretnych fragmentów)

– nazywa wartości polskiego narodu, które ukazał Sienkiewicz w swym utworze

– analizuje język i styl utworu, zwracając uwagę na jego zróżnicowanie

– wskazuje archaizację językową i określa jej funkcje

– wskazuje stylizację biblijną i określa jej funkcję

fakultatywnie:

– przedstawia swoje refleksje na temat obejrzanej ekranizacji wybranej części Trylogii

pisze recenzję filmu zrealizowanego na podstawie wybranej części Trylogii

– wskazuje sienkiewiczowskie „deformacje” historii i wyjaśnia ich funkcję (idea „krzepienia serc”); ustosunkowuje się do zagadnienia

– odnajduje w powieści Sienkiewicza elementy różnych gatunków: powieści płaszcza i szpady, eposu, westernu, a nawet baśni

– zabiera glos w klasowej dyskusji na temat wzorców patriotyzmu obecnych w Trylogii; ocenia ich aktualność

– wskazuje źródła niesłabnącej i ponadczasowej popularności powieści Sienkiewiczowskiej wśród czytelników

– rekonstruuje schemat kompozycyjny, na którym Sienkiewicz opiera konstrukcję swej powieści

– redaguje wprowadzenie do dyskusji na temat „Potopu” jako książki ukazującej polski charakter narodowy

– *wyjaśnia, na czym polegała Sienkiewiczowska mityzacja wydarzeń i postaci historycznych

– wyjaśnia, na czym polega specyfika Sienkiewiczowskiej archaizacji języka (gromadzi i porównuje różne rodzaje archaizmów)

– *przygotowuje krótki referat o życiu i twórczości Sienkiewicza, kładąc nacisk na wybrany aspekt sylwetki bohatera (np. miłości jego życia, podróże, zainteresowania antykiem itp.) i wygłasza go w interesujący sposób

fakultatywnie:

– analizuje środki filmowe, za pomocą których reżyser przeniósł na ekran postacie i idee Sienkiewiczowskie

– ocenia ogólny efekt ekranizacji (zaspokojenie oczekiwań czytelników)

Dziś: Estetyka brzydoty

Różne spojrzenia na piękno w poezji współczesnej

1

*S. Grochowiak, Czyści, Piersi królowej utoczone z drewna

M. Białoszewski, Rozprawa o stolikowych baranach,

– interpretuje wiersze poetów współczesnych, odczytując zawarte w nich poglądy na problem piękna w sztuce

– formułuje własne sądy zawierające oceny estetyczne

– podaje przykłady dzieł sztuki odbiegających od tradycyjnego (klasycznego) rozumienia piękna

– analizuje i interpretuje wiersze *Grochowiaka i Białoszewskiego według podanych przez nauczyciela wskazówek interpretacyjnych

– *wymienia twórców współczesnych (na podstawie podręcznika) mieszczących się w nurcie „estetyki brzydoty”; krótko uzasadnia swój wybór, podając przykłady utworów

Razem na barok:

ok. 35 godz. (kształcenie w zakresie podstawowym)  – 7 tygodni (po 5 godz. w zakresie podstawowym

OŚWIECENIE

1. Czas rozumu

„Wiek rozumu” – oświeceniowa wizja świata i miejsce w nim człowieka

2+*1

A. Naruszewicz, Balon

(A) *A. Naruszewicz, Hymn do Słońca (fragm.)

*J. Locke, Rozważania dotyczące rozumu ludzkiego (fragm.)

(A) *I. Kant, z Krytyki praktycznego rozumu: [Niebo gwiaździste nade mną, prawo moralne we mnie]

(A) *B. Wolska, [Refleksje religijne i filozoficzne w „Hymnie do Słońca” Adama Naruszewicza]

(A) *A. Anzenbacher, [Kantowskie pojęcie obowiązku w refleksji nad ludzką moralnością]

PROPONOWANE KONTEKSTY architektura: pałac Na Wodzie w Łazienkach

malarstwo:

J. Wright of Derby, Doświadczenie z pompą próżniową

J. L. David, Portret małżonków Lavoisier

J. C. Ibbetson, Wzlot na balonie

A. Canova, Wenus i Mars

– wyjaśnia nazwę „oświecenie” oraz najważniejsze założenia myśli filozoficznej epoki: racjonalizmu i empiryzmu

– określa, czym jest klasycyzm epoki oświecenia; dostrzega jego związek z filozofią racjonalizmu

– interpretuje wiersz Naruszewicza jako pochwałę rozumu ludzkiego

– w wierszu Naruszewicza i malarstwie oświecenia wskazuje kult rozumu ludzkiego, wiedzy i wynalazków; identyfikuje go z nową epoką

– na podstawie wiersza Balon przedstawia cechy ody

– analizuje przykładową interpretację ody Balon zamieszczoną w podręczniku, dokonuje jej streszczenia logicznego

– wskazuje peryfrazy jako środki typowe dla stylu klasycystycznego; samodzielnie tworzy peryfrazy wskazanych pojęć

– wskazuje charakterystyczne cechy stylu klasycystycznego w architekturze (pałac Łazienkowski), rzeźbie (Canova), malarstwie (David) i poezji (Naruszewicz, Balon, (A) Hymn do Słońca)

– określa klasycyzm jako główny nurt artystyczny i myślowy oświecenia (obok sentymentalizmu i rokoka)

– *czyta ze zrozumieniem fragment dzieła Locke’a, przedstawia jego sens własnymi słowami, wyjaśnia pojęcie tabula rasa

– (A) *analizuje proponowaną interpretację Hymnu do Słońca Naruszewicza, sporządza jej streszczenie logiczne

– (A) *na podstawie Hymnu do Słońca Naruszewicza charakteryzuje hymn jako gatunek klasycystyczny; określa cechy stylu utworu

– analizuje ukazane w wierszu Balon obrazy człowieka ujarzmiającego przyrodę

– interpretuje wiersz, wykorzystując kontekst filozoficzny

– charakteryzuje odę jako gatunek klasycystyczny

– dostrzega w wierszu cechy stylu klasycystycznego (jasność, przejrzystość myśli, czystość stylu, zgodność z regułami gatunku)

– omawia dzieła sztuki oświeceniowego klasycyzmu, wskazując typowe dla nich cechy i zasady estetyczne

– *prezentuje sylwetki filozofów (Kartezjusz, Locke, (A) Kant) i krótko referuje założenia ich teorii (na podstawie podręcznika i materiałów fakultatywnych)

– (A) *czyta ze zrozumieniem fragment dzieła Kanta

– (A) *wyjaśnia kantowskie pojęcie obowiązku moralnego

– *wygłasza na forum klasy wypowiedź na temat ważnych postaci oświecenia, prądów filozoficznych i artystycznych przygotowaną na podstawie samodzielnie zgromadzonych materiałów

– czyta przykładową interpretację ody Balon; zawarte w niej informacje wykorzystuje we własnych wypowiedziach na temat wiersza i epoki oświecenia

– (A) *interpretuje Hymn do Słońca w kontekście filozoficznym (Arystoteles, Tomasz z Akwinu)

Nauka – nadzieja czy zagrożenie dla ludzkości?

1

W. Szymborska, Odkrycie

– interpretuje wiersz Szymborskiej, sytuując go w kontekście oświeceniowego kultu rozumu, nauki i wynalazków

– rozpoznaje w utworze środki stylistyczne i określa ich funkcje (anafora, paralelizm składniowy, powtarzający się czasownik)

– na podstawie samodzielnie znalezionych materiałów gromadzi argumenty do dyskusji na temat znaczenia rozwoju nauki i odkryć naukowych dla ludzkiej cywilizacji oraz zagrożeń, jakie niosą one ze sobą

– wnioskuje, dlaczego poetka współczesna ma do nauki stosunek tak odmienny od oświeceniowego entuzjazmu

– analizuje i interpretuje wiersz; uwzględnia jego kompozycję, powtórzenia w funkcji stylistycznej, zastosowaną stylizację

– odczytuje obecną w wierszu ironię

– przygotowuje się do debaty na temat: Szanse i zagrożenia związane z rozwojem nauki i techniki; znajduje w prasie różne artykuły związane z tą tematyką

– uczestniczy w debacie klasowej; formułuje własne sądy

– słucha uważnie wypowiedzi kolegów, poprawnie formułuje argumenty i kontrargumenty

*Gdy odważono się użyć rozumu

temat fakultatywny

1(F)

*D. Diderot, Kubuś Fatalista i jego pan (fragm.)

P. Hazard, Kryzys świadomości europejskiej (fragm.)

– *streszcza (opowiada) wydarzenia przedstawione w tekście Diderota

– *wskazuje warstwę znaczeń parabolicznych utworu

– *charakteryzuje bohaterów powiastki i określa postawy, jakie oni reprezentują

– *wskazuje w tekście językowe wykładniki ironii

– *określa rolę dialogów w utworze

– *wyjaśnia, jakim gatunkiem jest powiastka filozoficzna

– *czyta ze zrozumieniem tekst naukowy

– *wyjaśnia znaczenie wyrazów: encyklopedia, encyklopedyści, fatalista, fatalizm, krytycyzm

– tworzy hasła encyklopedyczne wskazanych pojęć

– *interpretuje utwór Diderota jako powiastkę filozoficzną

– *charakteryzuje powiastkę filozoficzną jako gatunek oświeceniowego krytycyzmu

– *na podstawie podręcznika określa stosunek ludzi oświecenia (encyklopedystów) do władzy, religii i Kościoła, ich poglądy na społeczeństwo i naturę

– *na podstawie podręcznika prezentuje postacie Diderota i innych encyklopedystów

2. O nowy, rozumny kształt państwa

Patriotyzm czasów klęski

2

I. Krasicki, Hymn do miłości ojczyzny

(A) *S. Konarski, Moralność człowieka uczciwego i dobrego obywatela (fragm.)

(A) *M. Klimowicz, Stanisław Konarski i reforma szkolnictwa (fragm.)

PROPONOWANE KONTEKSTY

grafika: J. P. Norblin, Uchwalenie Konstytucji 3 maja

malarstwo:

obrazy Canaletta portrety ludzi epoki (np. króla Stanisława Augusta, I. Krasickiego)

obrazy Davida jako przykłady klasycyzmu w malarstwie

– interpretuje hymn Krasickiego, dostrzegając w nim obraz patriotyzmu czasów klęski

– analizuje budowę utworu, zwracając uwagę na jego klasycystyczny charakter (jasność, przejrzystość, ład, proporcja, symetria, równowaga)

– analizuje słownictwo użyte w wierszu, wskazując czystość języka jako jedną z zasad utworu klasycystycznego

– charakteryzuje hymn jako gatunek klasycystyczny

– odnajduje zasady stylu klasycystycznego w malarstwie epoki (np. na obrazach Davida)

– *wyjaśnia określenie „klasycyzm stanisławowski”

– na podstawie podręcznika omawia działalność państwa w sferze kultury w czasach stanisławowskich: reformy (zwłaszcza reformę szkolnictwa), instytucje kulturalno-oświatowe

– przedstawia początki polskiej publicystyki, wymienia najczęściej pojawiające się gatunki piśmiennictwa

– na podstawie podręcznika omawia rolę teatru w oświeceniu, wymienia jego najważniejszych twórców i najbardziej znaczące utwory

– wykorzystując wiadomości z historii, określa, jakie próby reform podejmowano w Polsce drugiej połowy XVIII w. w celu ratowania państwa

– na podstawie podręcznika podaje najważniejsze informacje o życiu i twórczości Krasickiego jako najwybitniejszego poety czasów stanisławowskich i przedstawicielapolskiego klasycyzmu

– redaguje noty biograficzne najważniejszych postaci polskiego oświecenia oraz hasła encyklopedyczne pojęć związanych z tą epoką w Polsce, instytucji kulturalnych i społecznych

– przeprowadza pełną analizę i interpretację hymnu Krasickiego

– dostrzega w omawianym utworze językowe wykładniki elegancji stylu

– przeprowadza interpretację porównawczą hymnu Krasickiego oraz obrazu Davida Andromacha nad ciałem Hektora; uwzględnia temat, wymowę, klasycystyczny charakter obu dzieł

– w dziełach oświeceniowego klasycyzmu (np. w malarstwie Davida) wskazuje nawiązania do antyku (temat, motywy, gatunek, zasady estetyczne)

– odczytuje dzieła Canaletta jako obraz życia Warszawy czasów stanisławowskich i jako przykłady malarstwa klasycystycznego

– *prezentuje samodzielnie znalezione informacje o ważnych instytucjach społeczno-kulturalnych powstałych w dobie oświecenia

– *przedstawia (np. w postaci referatu) Stanisława Augusta Poniatowskiego i kulturę jego czasów, uwzględniając kontekst historyczny

– *wygłasza referat na temat reform szkolnictwa w Polsce w XVIII w. (A) oraz na temat zasług Konarskiego

– *na podstawie podręcznika oraz innych samodzielnie znalezionych źródeł prezentuje sylwetki najwybitniejszych postaci polskiego oświecenia (np. w formie: komentarza, gazetki klasowej, prezentacji multimedialnej)

Publicystyka oświecenia w obronie reform

1

Staszic, Przestrogi dla Polski, (fragmenty:

O prawie, Do panów czyli możnowładców)

– -streszcza i relacjonuje czytane fragmenty

–wymienia tezy zawarte w czytanych fragmentach (np. stanowione prawa powinny być efektem woli całego narodu, wszyscy obywatele są tak samo upoważnieni do stanowienia prawa)

– wymienia „winy” szlachty (możnowładców), które zdaniem Staszica doprowadziły do upadku Polski

– opisuje sposób przedstawienia przez Staszica Rejtana i Ponińskiego oraz postaw na sejmie rozbiorowym

– na podstawie czytanych fragmentów wyjaśnia, jak pisarz pojmuje patriotyzm

– określa, jakimi środkami stylistycznymi i językowymi pisarz daje wyraz swym emocjom (słownictwo oceniające i zabarwione emocjonalnie, środki retoryczne, budowa zdań itp.)

– wyjaśnia, w jakich okolicznościach zostały napisane Przestrogi dla Polski

– wymienia cechy i cele publicystyki okresu oświecenia (wie, że nie było wówczas tego terminu)

– dokonuje streszczenia logicznego czytanych fragmentów (wskazuje tezy i argumenty, odtwarza logiczny tok wywodu)

– analizuje warstwę językowo-stylistyczną czytanych fragmentów, określa funkcję zastosowanych w nich środków

– zabiera głos w dyskusji na temat aktualności polskich wad narodowych wskazanych przez Staszica

– na podstawie fragmentu O prawie określa związek publicystyki Staszica z filozofią i światopoglądem oświecenia (np. prawo naturalne, racjonalizm)

– podaje najważniejsze informacje o Staszicu – w kontekście postępowej myśli oświecenia i obrad sejmu czteroletniego

– *wskazuje nawiązania publicystyki oświeceniowej do tradycji renesansu

Ratowanie czystości języka polskiego – ważnym zadaniem epoki

1

wybrane utwory I. Krasickiego

– wskazuje liczne zanieczyszczenia języka i zapożyczenia – barokowe makaronizmy oraz modę na francuszczyznę – jako cechy XVII- i XVIII-wiecznej polszczyzny oraz pole pracy pisarzy oświecenia

– przedstawia walkę o czystość języka polskiego jako jedno z zadań Komisji Edukacji Narodowej i Towarzystwa do Ksiąg Elementarnych

– wyjaśnia pojęcie neologizmu językowego

– wskazuje i ocenia przykłady zapożyczeń we współczesnym języku polskim (np. z języka angielskiego)

– przedstawia klasycystyczny ideał języka: jasność, czystość, precyzja, doskonałość, i odnajduje go w znanych utworach Krasickiego

– podaje przykłady nieudanych neologizmów rodzimych, które miały zastąpić zapożyczenia

– na przykładach z różnych dziedzin życia pokazuje współczesne zagrożenia polszczyzny ze strony języków obcych

Mazurek Dąbrowskiego, czyli nowy wymiar patriotyzmu

1+*1

J. Wybicki, Pieśń Legionów Polskich we Włoszech

(A) W. Borowy, [„Pieśń Legionów Polskich we Włoszech” Józefa

Wybickiego]

– interpretuje Pieśń Legionów Polskich we Włoszech, zwracając uwagę na zaprezentowaną w niej nową koncepcję narodu

– określa składniki utworu (zbiorowy podmiot liryczny, adresat, sytuacja liryczna, środki stylistyczne i językowe tworzące nastrój itd.)

– analizuje warstwę językowo-

-stylistyczną oraz budowę wersyfikacyjno-

-składniową (dostrzega prostotę i melodyjność budowy, a także zaburzenia rytmu wiersza)

– wskazuje środki stylistyczne (powtórzenia, apostrofy, formy czasowników); określa rolę refrenu

– wymienia przywołanych w utworze bohaterów narodowych i określa ich rolę

– wskazuje nawiązania do twórczości ludowej

– komentuje obraz zbiorowości i model patriotyzmu wyłaniający się z utworu (społeczeństwo demokratyczne)

– *wskazuje w Pieśni Legionów cechy przełamujące oświeceniowy klasycyzm i kierujące go w stronę idei romantycznych

– analizuje i interpretuje utwór, dostrzegając w nim etos narodu bez państwa

– szerzej przedstawia postacie i wydarzenia historyczne przywołane w utworze, wskazując na kształtowanie się polskich mitów narodowych

– *przeprowadza analizę porównawczą Hymnu do miłości ojczyzny Krasickiego i utworu Wybickiego

– omawia (*referuje na podstawie samodzielnie znalezionych źródeł) okoliczności powstania pieśni, jej historię oraz wskazuje moment, kiedy stała się hymnem narodowym

O nowy, rozumny kształt państwa

3+*1

I. Krasicki, Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki (fragm. z podręcznika i inne)

*J. Swift, Podróże Guliwera (fragm.)

hasło

z Encyklopedii: Tolerancja (fragm.)

J. Snopek, [Oblicza oświeceniowych utopii]

(A) *S. Garciotti, [Utopia literacka w twórczości Ignacego Krasickiego]

(A) *J. Locke, List o tolerancji (fragm.)

(A) Ch. de Montesquieu, Oprawach w ogólności (fragm.)

(A) *S. Leszczyński, Rozmowa Europejczyka z wyspiarzem z Królestwa Dumocala (fragm.)

– streszcza przytoczony w podręczniku fragment powieści Krasickiego

– opisuje elementy świata przedstawionego czytanych utworów

– rozpoznaje utopijny charakter wizji zaprezentowanych w utworach Krasickiego i Swifta; charakteryzuje opisane przez pisarzy społeczeństwa utopijne

– przypomina znaczenie terminów: utopia, państwo utopijne, odwołując się do dzieła Morusa

– charakteryzuje Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki jako pierwszą polską powieść (świat przedstawiony, akcja, bohater, narrator i narracja, warstwa ideowa i dydaktyczno-

-moralizatorski charakter utworu)

– *określa, w jaki sposób w Podróżach Guliwera Swift przeprowadził krytykę angielskiego społeczeństwa i rządu

– (A) *czyta ze zrozumieniem fragmenty publicystyki oświeceniowej

– na podstawie literatury przedmiotu określa różne rodzaje oświeceniowych utopii, odnosząc je do czytanych fragmentów powieści

– odwołując się do hasła z Encyklopedii, wyjaśnia, jak w oświeceniu rozumiana była tolerancja, porównuje to ze współczesnym jej rozumieniem

– wskazuje filozoficzne podstawy zasad funkcjonowania społeczeństw utopijnych opisanych w czytanych dziełach (krytycyzm epoki oświecenia, myśl społeczna encyklopedystów, a zwłaszcza idea tolerancji)

– (A) *przedstawione w powieściach ideały życia społecznego porównuje z poglądami Locke'a, Monteskiusza i Leszczyńskiego

– *wskazuje paraboliczny charakter kreacji bohaterów Podróży Guliwera (kraina liliputów – kraina olbrzymów, szlachetne konie – prymitywne istoty ludzkie)

– interpretuje oświeceniowe utopie jako zwierciadło, w którym odbijają się krytycznie ocenione cechy świata rzeczywistego

– *wygłasza własne sądy na temat przedstawionego w utopiach modelu społeczeństwa, odwołując się do historii XX w.

F

Cnota, rozum i siła moralna – bronią przeciw dzikości natury

3

D. Defoe, Robinson Crusoe (powieść czytana w całości)

– streszcza utwór

– opowiada losy Robinsona, koncentrując się na wskazanych przygodach

– omawia czas i miejsce wydarzeń

– prezentuje i charakteryzuje bohaterów

– określa formę narracji i jej funkcję (autentyczność, dążenie do prawdy literatury)

– określa, jakie cechy tytułowego bohatera pozwoliły mu przetrwać na bezludnej wyspie

– określa przesłania ideowe powieści, sytuując ją w różnych kontekstach (misja cywilizacyjna Europy wobec „dzikich”, poszukiwania oparcia w wartościach chrześcijańskich, siła moralna człowieka, który przezwycięża wszelkie trudności, wiara w potęgę rozumu i cnoty itp.)

– wnioskuje, dlaczego utwór stal się ulubioną lekturą wielu pokoleń młodzieży

– wskazuje kontekst historyczny wydarzeń (historia szkockiego marynarza A. Selkirka)

– wyjaśnia, dlaczego Robinson stał się wzorcem osobowym swoich czasów (potrzeby ideowe czasów kolonializmu)

– określa związek utworu z filozofią oświecenia (wiara w potęgę rozumu, pochwała cywilizacji, wykorzystanie wiedzy praktycznej)

3. Wątpliwości oświeconych

Kryzys oświeceniowego optymizmu

1+*1

Wolter, Kandyd, czyli optymizm (fragm.)

– streszcza przygody Kandyda (na podst. fragmentów)

– interpretuje przedstawione w utworze (poznanych fragmentach) wydarzenia, odczytując ich warstwę paraboliczną, sensy uniwersalne oraz aluzje do wydarzeń historycznych, instytucji społecznych itp.

– charakteryzuje głównego bohatera, zwracając uwagę na jego imię znaczące oraz rolę, jaką odgrywa w utworze

– interpretuje tytuł powiastki; wskazuje w Kandydzie elementy satyry, sarkazmu oraz ironii, będące wyrazem krytycyzmu

– interpretuje zakończenie utworu, wyjaśniając słowa bohatera, iż „trzeba uprawiać nasz ogródek”

– na podstawie Kandyda przedstawia cechy gatunkowe powiastki filozoficznej (bohater, narrator, świat przedstawiony)

– *wskazuje związek utworu z filozofią epoki (racjonalizm, polemika z filozofią optymizmu, deizm)

– utwór Woltera interpretuje jako polemikę z oświeceniowym optymizmem; przywołuje filozofię Leibniza i List o Opatrzności Rousseau

– wskazuje w Kandydzie elementy gry literackiej oraz ironiczny dystans narratora wobec świata przedstawionego

– *prezentuje autora powiastki na tle epoki oświecenia (i kontrowersje wokół jego postaci)

– *wyjaśnia określenie „wolterianizm”

– analizuje język utworu; wskazuje językowe przejawy dowcipu, sarkazmu, ironii

– *wskazuje wpływ powiastki filozoficznej na kształtowanie się pierwszych powieści europejskich (wskazuje podobieństwa kompozycji, kreacji i roli bohatera itp.)

„Satyra prawdę mówi…”, czyli realizacja oświeceniowej zasady „bawiąc – uczyć”

2+*1

I. Krasicki, Pijaństwo i inne satyry np.: Do króla, Żona modna, Palinodia (w tym przypomnienie utworów poznanych w gimnazjum)

(A) *A. Naruszewicz, Wiek zepsuty

(A) *M. Klimowicz, [Wokół satyr Ignacego Krasickiego]

M. Jastrun, Pijaństwo (fragm.)

PROPONOWANE KONTEKSTY malarstwo:

W. Hogarth, Modne małżeństwo

– relacjonuje treść satyr, wskazuje sposoby portretowania postaci

– określa, co jest ośmieszone i skrytykowane w czytanych utworach

– omawia sposoby kształtowania formy utworu: dialogowość, obrazki obyczajowe, retoryczność stylu (przytacza właściwe fragmenty)

– wskazuje przykłady komizmu, sarkazmu i ironii

– przedstawia satyrę jako gatunek literacki (na konkretnych przykładach) i jako konwencję estetyczną

– wyjaśnia, na czym polega dydaktyczno-

-moralizatorski charakter czytanych utworów

– (A) *czyta ze zrozumieniem fragmenty literatury przedmiotu (np. Klimowicza)

– w związku z wierszem Jastruna komentuje pijaństwo jako dziedzictwo kultury sarmackiej

– interpretuje wiersz współczesny, uwzględniając jego kontekst literacki i kulturowy (satyry Krasickiego)

– *interpretuje satyry Krasickiego, sytuując je w kontekście filozoficznym i kulturowym (racjonalizm, klasycyzm; niemożność racjonalnego uporządkowania świata trawionego chorobami ludzkiej głupoty i podłości)

– na podstawie znanych satyr określa, jaki był stosunek poetów oświecenia do dziedzictwa sarmatyzmu; wnioskuje dlaczego

– charakteryzuje język i styl czytanych satyr

– wskazuje aforyzmy i sentencje typowe dla stylu Krasickiego

– wskazuje elementy satyry w malarstwie (obraz Hogartha)

– wnioskuje, dlaczego satyra i poemat heroikomiczny były popularnymi gatunkami oświecenia (uwzględnia postulat epoki: „bawiąc – uczyć”)

– (A) *sporządza streszczenie logiczne przeczytanych fragmentów literatury przedmiotu (Klimowicz)

– (A) *w różnych źródłach znajduje wiadomości pogłębiające własne interpretacje oświeceniowych utworów

– (A) *cytuje literaturę przedmiotu w pracach pisemnych, prawidłowo sporządza przypisy

– analizuje i interpretuje wiersz współczesny; formułuje hipotezę interpretacyjną i weryfikuje ją na podstawie analizy

Jaka wizja świata wyłania się z bajek Ignacego Krasickiego?

1–2

I. Krasicki, Wstęp do bajek, Jagnię i wilcy, Ptaszki w klatce, Przyjaciel, Dewotka (przypomnienie bajek poznanych w gimnazjum)

(A) I. Krasicki, z Bajek nowych: Filozof, Platon

W. Borowy, 0 poezji XVIII wieku. Krasicki (fragm.)

K. I. Gałczyński, Grób Krasickiego

– analizuje wskazane bajki Krasickiego, zwracając uwagę na ich przejrzystą (symetryczną, „matematyczną”) strukturę zgodną z zasadami estetyki klasycystycznej

– swoimi słowami formułuje przesłania dydaktyczno-moralizatorskie bajek (morały wypowiedziane wprost lub „domyślne”)

– przedstawia bajkę jako gatunek klasycystyczny, wskazując m.in. charakter dydaktyczny, morał, puentę, alegoryzm, lapidarność itp.

– rozróżnia bajki narracyjne i epigramatyczne

– wskazuje w czytanych tekstach aforyzmy i sentencje typowe dla stylu Krasickiego

– czyta ze zrozumieniem esej naukowy

– w dłuższej wypowiedzi (np. w formie rozprawki) opisuje pesymistyczną wizję świata wyłaniającą się z bajek Krasickiego

– *syntetycznie przedstawia sylwetkę twórczą Krasickiego; wykorzystuje informacje uzyskane z różnych źródeł

– analizuje i interpretuje bajki Krasickiego, uwzględniając ich styl i moralizatorskie przesłanie

– wyjaśnia pojęcia: alegoryzm (alegoryczny), aforyzm, sentencja (sentencjonalność stylu)

– przedstawia sylwetkę Krasickiego jako najwybitniejszego poety polskiego oświecenia

– pisze rozprawkę (*esej) pt. „Jaka wizja świata wyłania się z bajek i satyr Ignacego Krasickiego?”; wykorzystuje literaturę przedmiotu, prawidłowo sporządza przypisy i zestawienie bibliograficzne, przytacza cytaty

– interpretuje wiersz Gałczyńskiego

– *porównuje sposób ukazania postaci Krasickiego w eseju naukowym i wierszu lirycznym: określa właściwości języka i stylu każdego z tekstów, wskazuje dominującą funkcję językową itp.

Klasyk w poszukiwaniu szczęścia

1

Krasicki,

Do sąsiada

– określa temat utworu i sytuację liryczną

–wyjaśnia, jakie wartości są ważne dla podmiotu lirycznego (jak pojmuje szczęście)

– wyjaśnia, czym jest „myśl”, do której zwraca się poeta

– opisuje budowę wersyfikacyjno-składniową wiersza, rozpoznając jej klasyczny charakter

– wskazuje charakterystyczne środki stylistyczne (np. apostrofy, epitety, paralelizmy składniowe) i określa ich funkcje

– wyjaśnia, dlaczego postawę podmiotu lirycznego można określić jako klasyczną

– dokonuje samodzielnej interpretacji wiersza

– w czytanym liryku wskazuje obecność tradycji renesansowej (np. nawiązania do Kochanowskiego: fraszki Na dom w Czarnolesie i pieśni Serce roście); elementy postawy stoickiej i epikurejskiej

4. Czucie i wiara w epoce rozumu

Czucie i wiara w epoce rozumu. Człowiek częścią natury

*1

*J. J. Rousseau, Nowa Heloiza (fragm.)

PROPONOWANE KONTEKSTY malarstwo:

F. Boucher, Jesień pasterzy

H. Robert, Ruiny Łuku triumfalnego

– *na podstawie przeczytanych fragmentów Nowej Heloizy charakteryzuje postacie kochanków

– *wyjaśnia, jaki związek ma forma listów z tematem i charakterem powieści

– *wskazuje cechy stylistyczne opisów uczuć

– *porównuje XVIII-wieczny sposób mówienia o uczuciach z językiem, jakim dziś mówi się o miłości

– *podaje określenia składające się na uczuciowość sentymentalną (czułość, tkliwość, łzawość, prostota)

– *na podstawie podręcznika przedstawia sentymentalizm jako prąd artystyczny oświecenia

– *na podstawie Nowej Heloizy wyjaśnia, jakim gatunkiem jest powieść epistolarna i dlaczego stała się ona jednym z gatunków popularnych w sentymentalizmie

– *prezentuje (ogólnie) postać Rousseau i jego hasło powrotu do natury

– *opowiada historię Julii i Saint-Preux

– *określa wzorzec miłości ukazany w Nowej Heloizie i wnioskuje, dlaczego w XVIII w. powieść ta była „biblią zakochanych”

– *porównuje historię Julii i Saint-Preux ze współczesnymi popularnymi romansami literackimi i filmowymi

– *wyjaśnia, na czym polega archetypiczność postaci Heloizy i Abelarda

– *na podstawie powieści i malarstwa przedstawia człowieka i świat jego przeżyć wewnętrznych jako pole zainteresowań sztuki sentymentalnej

– wyjaśnia, o jaką „prawdę uczuć” chodziło sentymentalistom (przywołuje Wyznania Rousseau)

– *przedstawia Rousseau jako patrona sentymentalistów; krótko streszcza jego poglądy na naturę (na podstawie podręcznika oraz samodzielnie znalezionych informacji) i wnioskuje, jaki miały one wpływ na kształtowanie się sentymentalizmu

„Serce czułe i piękne wzory”, czyli sielanka sentymentalna. Człowiek częścią natury. Natura jako raj utracony

2

F. Karpiński, Do Justyny. Tęskność na wiosnę, Przypomnienie dawnej miłości

*F. D. Kniaźnin, Dwie lipy T. Kostkiewiczowa, Motywy i tematy literatury sentymentalnej (fragm.)

(A) *T. Kostkiewiczowa,

[Sentymentalizm w literaturze i filozofii]

*M. Jastrun, w Puławach PROPONOWANE KONTEKSTY

sztuka ogrodów:

zdjęcia parku sentymentalnego (np. Puławy, Arkadia,

Nieborów)

malarstwo:

J. P. Norblin, Kąpiel w parku

Z. Vogel, Ogród Aleksandry Ogińskiej w Siedlcach

– głośno czyta wiersze, wydobywając ich melodykę

– określa temat, nastrój, charakter czytanych utworów

– charakteryzuje postać nadawcy (podmiotu lirycznego), opisując jego uczucia i sposób ich wyrażania

– wskazuje paralelizm między światem natury i przeżyciami ludzkimi (np. Do Justyny)

– wskazuje środki stylistyczne: powtórzenia, paralelizmy składniowe, epitety; określa ich funkcje

– na podstawie czytanych utworów przedstawia cechy sielanki sentymentalnej

– dostrzega w sielankach nawiązania do ludowej pieśni

– w czytanych utworach literackich i w malarstwie rozpoznaje topos Arkadii

– określa sposób kształtowania przestrzeni arkadyjskiej w malarstwie i utworach literackich (*wskazuje środki artystyczne właściwe dla każdej ze sztuk)

– opisuje park sentymentalny, wskazując jego charakterystyczne elementy (m.in. budowle) i określając ich znaczenia; *odwołuje się do przykładów

– przedstawia kult pamiątek (także narodowych) jako cechę polskiego sentymentalizmu

– czyta ze zrozumieniem tekst Kostkiewiczowej z podręcznika

– wymienia główne tematy i motywy literatury sentymentalnej

– na podstawie podręcznika krótko prezentuje sylwetki poetyckie Karpińskiego i Kniaźnina; podkreśla ich związek z Puławami

– *interpretuje wiersz Jastruna, określając sposób opisania postaci poety sentymentalnego

– ukazuje wpływ poglądów filozoficznych (powrót do natury Rousseau) na literaturę i sztukę

– analizuje i interpretuje sielanki sentymentalne, zwracając uwagę na ukazaną w nich uczuciowość sentymentalną, związek z naturą i stylizowaną „prostotę”

– porównuje sposób ukazania natury i człowieka w sielankach oraz w malarstwie sentymentalnym

– wnioskuje, dlaczego twórcy sentymentalizmu tak często nawiązywali do motywu Arkadii

– przedstawia sielankę jako ważny gatunek sentymentalizmu

– opisuje ogród angielski i wnioskuje, dlaczego w XVIII w., w związku z rozwojem sentymentalizmu, pojawiła się moda na ten typ ogrodu

– *znajduje w dostępnych źródłach wiadomości o Puławach jako ośrodku polskiego sentymentalizmu: o trybie życia, rozrywkach, zabawach, słynnych postaciach; opracowuje prezentację (np. referat z wykorzystaniem ilustracji)

– (A) *czyta fragmenty literatury przedmiotu; zawarte w nich informacje wykorzystuje we własnych wypowiedziach (ustnych i pisemnych) na temat utworówsentymentalnych

– *określa, do którego z tematów sentymentalnych nawiązuje wiersz Jastruna; wskazuje sposób nawiązania do wzorców liryki sentymentalnej

– *wyjaśnia, jak współczesny poeta rozumie szaleństwo Kniaźnina

F

MED

Najsłynniejsza kolęda polska

1

F. Karpiński, Pieśń o narodzeniu Pańskim

(A) F. Karpiński, Pieśń poranna, Pieśń wieczorna

(A) *Cz. Zgorzelski, [Liryka religijna Franciszka Karpińskiego]

– interpretuje pieśń jako przykład poezji religijnej epoki oświecenia

– określa relacje między Bogiem a człowiekiem ukazane w kolędzie, (A) a także w innych pieśniach religijnych Karpińskiego

– wskazuje w czytanym utworze środki stylistyczne (np. apostrofy, wykrzyknienia, antytezy, oksymorony itp.) i określa ich funkcje

– *czyta ze zrozumieniem literaturę przedmiotu; wykorzystuje znalezione informacje we własnych wypowiedziach ustnych i pisemnych

– wskazuje religijność jako ważną cechę polskiego sentymentalizmu

– analizuje język Pieśni o narodzeniu Pańskim (słownictwo i jego zakresy stylistyczne, składnię, frazeologię)

– *dostrzega w pieśni elementy poetyki baroku (np. antytezy, oksymorony)

– na podstawie analizy utworu oraz słów poety przywołanych w podręczniku wskazuje dydaktyczny zamysł pieśni

Dialogi poetów współczesnych z tradycją sentymentalizmu

Utwór omawiany zgodnie z podstawą programową jako zaproponowany przez uczniów i nauczyciela utwór literatury polskiej, europejskiej lub światowej

1–2

S. Lem, Bajka o królu Murasie (fragm.)

R. Cailois, Od baśni do science fiction (fragm.)

– czyta utwór Lema ze świadomością konwencji literatury science fiction

– na podstawie czytanego utworu wymienia typowe cechy poetyki literatury fantastycznonaukowej (zaawansowana technologia; obok ludzi – roboty lub mieszkańcy innych planet; neologizmy)

– interpretuje Bajkę o królu Murdasie jako utwór paraboliczny

– określa, jaką rolę odgrywa w bajce motyw snu

– pisze wypracowanie (rozprawkę, *esej), w którym rozwinie myśl Cailois, iż literatura science fiction przekazuje lęki współczesności

Praca klasowa nr 4 wraz z poprawą

3

Razem na oświecenie:

ok. 30 godz. (kształcenie w zakresie podstawowym)

– 6 tygodni (po 5 godz. w zakresie podstawowym